Funkcje - wykresy i własności - R

Funkcje - wykresy i własności

Poziom rozszerzony

Zadania otwarte z matur i informatorów maturalnych Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z lat 2002-2022.

Opis zadań: przy każdym zadaniu podany jest rok, miesiąc, numer zadania oraz liczba punktów. Przy arkuszach od roku 2015 stosowane są również oznaczenia: NF - nowa formuła oraz SF - stara formuła.

Zadanie 1.

[2002 maj, zad. 14. (6 pkt)]

Zaznacz na płaszczyźnie zbiór

\[F=\left\{(x,y):x\in\mathbb R\ \wedge\ y\in\mathbb R\ \wedge\ \log_{\frac12}(|x|-1)\ge -2\ \wedge\ |y|\gt 0\right\}.\]

Napisz równania osi symetrii figury \(F\).

Rozwiązanie

Najpierw wyznaczamy dziedzinę wyrażenia logarytmowanego:

\[|x|-1\gt 0,\]
\[x\in(-\infty,-1)\cup(1,+\infty).\]

Podstawa logarytmu jest mniejsza od \(1\), więc funkcja logarytmiczna jest malejąca. Stąd

\[\log_{\frac12}(|x|-1)\ge -2\iff |x|-1\le \left(\frac12\right)^{-2}=4.\]

Otrzymujemy \(|x|\le5\). Po uwzględnieniu dziedziny:

\[x\in[-5,-1)\cup(1,5].\]

Warunek \(|y|\gt 0\) oznacza \(y\neq0\). Zbiór \(F\) tworzą więc dwa pionowe pasy z wyłączeniem osi (OX).

Figura jest symetryczna względem obu osi układu współrzędnych.

\(F=\big([-5,-1)\cup(1,5]\big)\times(\mathbb R\setminus\{0\})\). Osie symetrii: \(x=0\) oraz \(y=0\).

Zadanie 2.

[2002 maj, zad. 16. (7 pkt)]

Naszkicuj w jednym układzie współrzędnych wykresy funkcji

\[f(x)=2^{x+1}\qquad\text{oraz}\qquad g(x)=\left|\frac{x+1}{x}\right|.\]

Na podstawie wykonanego rysunku określ liczbę ujemnych rozwiązań równania \(f(x)=g(x)\).

Rozwiązanie

Wykres funkcji \(f(x)=2^{x+1}\) otrzymujemy przez przesunięcie wykresu \(y=2^x\) o jednostkę w lewo.

Drugą funkcję zapisujemy w postaci

\[g(x)=\left|1+\frac1x\right|,\qquad x\neq0.\]

Najpierw rysujemy hiperbolę \(y=\frac1x\), przesuwamy ją o jednostkę w górę, a następnie część wykresu leżącą poniżej osi (OX) odbijamy symetrycznie względem tej osi.

Dla \(x\lt 0\) wykresy przecinają się dwa razy. Jedno z przecięć występuje dla \(x=-2\), a drugie dla \(x\in(-1,0)\).

Równanie \(f(x)=g(x)\) ma dokładnie \(2\) ujemne rozwiązania.

Zadanie 3.

[2003 maj, zad. 15. (5 pkt)]

Dane są funkcje \(f\), \(g\) i \(h\) określone wzorami

\[f(x)=2^x,\qquad g(x)=-x,\qquad h(x)=x-2,\qquad x\in\mathbb R.\]

a) Naszkicuj wykres funkcji \(f\).
b) Wyznacz wzór i naszkicuj wykres funkcji \(f\circ g\).
c) Wyznacz wzór i naszkicuj wykres funkcji \(h\circ f\circ g\).

Rozwiązanie

Funkcja \(f(x)=2^x\) jest funkcją wykładniczą, przechodzącą między innymi przez punkty \((-1,\frac12)\), \((0,1)\), \((1,2)\), \((2,4)\).

W części b) podstawiamy \(g(x)=-x\) jako argument funkcji \(f\):

\[(f\circ g)(x)=f(-x)=2^{-x}.\]

W części c) do otrzymanej wartości stosujemy funkcję \(h\):

\[(h\circ f\circ g)(x)=h(2^{-x})=2^{-x}-2.\]
\((f\circ g)(x)=2^{-x}\), natomiast \((h\circ f\circ g)(x)=2^{-x}-2\).

Zadanie 4.

[2003 maj, zad. 19. (4 pkt)]

Funkcja \(f\) jest funkcją wykładniczą. Określ liczbę rozwiązań równania

\[f(x-1)=m\]

w zależności od wartości parametru \(m\). Odpowiedź uzasadnij.

Rozwiązanie

Funkcja \(g(x)=f(x-1)\) jest przesunięciem funkcji wykładniczej o jedną jednostkę w prawo. Nadal jest różnowartościowa, a jej zbiorem wartości pozostaje przedział \((0,+\infty)\).

Prosta pozioma \(y=m\) nie przecina wykresu dla \(m\le0\), natomiast dla każdego \(m\gt 0\) przecina go dokładnie raz.

Dla \(m\le0\) równanie nie ma rozwiązań. Dla \(m\gt 0\) ma dokładnie jedno rozwiązanie.

Zadanie 5.

[2003 styczeń, zad. 11. (4 pkt)]

Wyznacz najmniejszą i największą wartość funkcji \(f(x)=(x-1)(5-x)\) w przedziale \([0,7]\).

Rozwiązanie

\(f(x)=-x^2+6x-5=-(x-3)^2+4\). Wierzchołek daje maksimum \(4\). Na końcach: \(f(0)=-5\), \(f(7)=-12\).

Największa wartość: \(4\); najmniejsza: \(-12\).

Zadanie 6.

[2005 grudzień, zad. 13. (5 pkt)]

Sporządź wykres \(f(x)=\left|\frac{x-4}{x-2}\right|\), a następnie wyznacz wszystkie \(k\), dla których równanie \(\left|\frac{x-4}{x-2}\right|=k\) ma dwa rozwiązania o ujemnym iloczynie.

Rozwiązanie

Dla \(k\ge0\) rozwiązujemy równania bez wartości bezwzględnej. Otrzymujemy

\[x_1=\frac{2k-4}{k-1},\qquad x_2=\frac{2k+4}{k+1}.\]

Ich iloczyn jest ujemny, gdy \(\frac{4(k^2-4)}{k^2-1}\lt 0\). Po uwzględnieniu dwóch różnych rozwiązań daje to \(1\lt k\lt 2\).

\(k\in(1,2)\).

Zadanie 7.

[2005 maj, zad. 11. (3 pkt)]

Wyznacz dziedzinę \(f(x)=\log_{x^2-3}(x^3+4x^2-x-4)\) i zapisz ją jako sumę przedziałów.

Rozwiązanie

Argument rozkłada się na \((x+4)(x-1)(x+1)\), więc jest dodatni dla \(x\in(-4,-1)\cup(1,\infty)\). Podstawa musi być dodatnia i różna od \(1\): \(|x|\gt \sqrt3\), \(x\ne\pm2\).

\((-4,-2)\cup(-2,-\sqrt3)\cup(\sqrt3,2)\cup(2,\infty)\).

Zadanie 8.

[2006 listopad, zad. 1. (5 pkt)]

Funkcja homograficzna \(f\) jest określona wzorem \(f(x)=\dfrac{px-3}{x-p}\), gdzie \(p\in\mathbb R\) jest parametrem i \(|p|\ne\sqrt3\).

a) Dla \(p=1\) zapisz wzór funkcji w postaci \(f(x)=k+\dfrac{m}{x-1}\), gdzie \(k\) oraz \(m\) są liczbami rzeczywistymi.
b) Wyznacz wszystkie wartości parametru \(p\), dla których w przedziale \((p,+\infty)\) funkcja \(f\) jest malejąca.

Rozwiązanie

a) Podstawiamy \(p=1\) do wzoru funkcji:

\[f(x)=\frac{x-3}{x-1}.\]

Licznik zapisujemy jako \(x-3=(x-1)-2\), dlatego

\[f(x)=\frac{(x-1)-2}{x-1}=1-\frac2{x-1}.\]

Stąd \(k=1\) i \(m=-2\).

b) Wykonujemy dzielenie licznika przez mianownik:

\[px-3=p(x-p)+(p^2-3),\]
\[f(x)=p+\frac{p^2-3}{x-p}.\]

W przedziale \((p,+\infty)\) wyrażenie \(x-p\) jest dodatnie, a funkcja \(\frac1{x-p}\) jest malejąca. Cała funkcja \(f\) jest więc malejąca dokładnie wtedy, gdy współczynnik przy tym wyrażeniu jest dodatni:

\[p^2-3\gt 0.\]

Rozwiązujemy nierówność:

\[p\lt -\sqrt3\quad\text{lub}\quad p\gt \sqrt3.\]
a) \(f(x)=1-\dfrac2{x-1}\); b) \(p\in(-\infty,-\sqrt3)\cup(\sqrt3,+\infty)\).

Zadanie 9.

[2006 listopad, zad. 3. (4 pkt)]

Na rysunku poniżej przedstawiono wykres funkcji logarytmicznej \(f\).

Rozwiąż równanie \((f(x))^2-16=0\).

Rozwiązanie

Z wykresu odczytujemy, że funkcja ma miejsce zerowe w punkcie \(x=1\) oraz że \(f(4)=-2\). Jeśli \(f(x)=\log_a x\), to

\[\log_a4=-2.\]

Z definicji logarytmu mamy \(a^{-2}=4\), a ponieważ podstawa logarytmu jest dodatnia, otrzymujemy \(a=\frac12\). Zatem

\[f(x)=\log_{\frac12}x.\]

Rozkładamy równanie:

\[(f(x))^2-16=0\iff f(x)=4\quad\text{lub}\quad f(x)=-4.\]

Rozwiązujemy oba równania logarytmiczne:

\[\log_{\frac12}x=4\iff x=\left(\frac12\right)^4=\frac1{16},\]
\[\log_{\frac12}x=-4\iff x=\left(\frac12\right)^{-4}=16.\]
\(x=\dfrac1{16}\) lub \(x=16\).

Zadanie 10.

[2006 listopad, zad. 5. (3 pkt)]

Sporządź wykres funkcji \(f\) danej wzorem \(f(x)=2|x|-x^2\), a następnie, korzystając z niego, podaj wszystkie wartości \(x\), dla których funkcja \(f\) przyjmuje maksima lokalne i wszystkie wartości \(x\), dla których przyjmuje minima lokalne.

Rozwiązanie

Korzystamy z definicji wartości bezwzględnej. Dla argumentów nieujemnych i ujemnych otrzymujemy dwie parabole:

\[f(x)=\begin{cases}2x-x^2=1-(x-1)^2,&x\ge0,\\[1mm]-2x-x^2=1-(x+1)^2,&x\lt 0.\end{cases}\]

Prawa część wykresu jest fragmentem paraboli o wierzchołku \((1,1)\), a lewa — fragmentem paraboli o wierzchołku \((-1,1)\). Obie części łączą się w punkcie \((0,0)\).

W otoczeniu argumentów \(x=-1\) i \(x=1\) wartości funkcji są mniejsze od \(1\), więc w tych punktach funkcja przyjmuje maksima lokalne. Natomiast dla \(x\) bliskich zeru, lecz różnych od zera, mamy \(f(x)\gt f(0)=0\), zatem w \(x=0\) funkcja przyjmuje minimum lokalne.

Maksima lokalne: \(x=-1\) i \(x=1\). Minimum lokalne: \(x=0\).

Zadanie 11.

[2006 maj, zad. 20. (4 pkt)]

Dane są \(f(x)=3^{x^2-5x}\) i \(g(x)=(\frac19)^{-2x^2-3x+2}\). Dla jakich \(x\) zachodzi \(f(x)\gt g(x)\)?

Rozwiązanie

\(g(x)=3^{4x^2+6x-4}\). Ponieważ podstawa \(3\gt 1\), porównujemy wykładniki:

\[x^2-5x\gt 4x^2+6x-4\iff-3x^2-11x+4\gt 0.\]

Miejsca zerowe to \(-4\) i \(\frac13\).

\(x\in(-4,\frac13)\).

Zadanie 12.

[2006 styczeń, zad. 13. (5 pkt)]

Wyznacz dziedzinę funkcji \(f(x)=\log_x(4^x-12\cdot2^x+32)\).

Rozwiązanie

Logarytm jest określony, gdy jego podstawa jest dodatnia i różna od \(1\), a argument dodatni:

\[x\gt 0,\qquad x\ne1,\qquad 4^x-12\cdot2^x+32\gt 0.\]

W nierówności dotyczącej argumentu wprowadzamy podstawienie \(t=2^x\). Wtedy \(t\gt 0\) oraz \(4^x=t^2\), więc

\[t^2-12t+32\gt 0.\]

Rozkładamy trójmian na czynniki:

\[(t-4)(t-8)\gt 0.\]

Parabola ma ramiona skierowane w górę, dlatego nierówność jest spełniona dla

\[t\lt 4\quad\text{lub}\quad t\gt 8.\]

Wracamy do zmiennej \(x\). Funkcja \(2^x\) jest rosnąca, zatem

\[2^x\lt 2^2\Longleftrightarrow x\lt 2,\qquad 2^x\gt 2^3\Longleftrightarrow x\gt 3.\]

Łączymy te warunki z \(x\gt 0\) i \(x\ne1\).

\(D_f=(0,1)\cup(1,2)\cup(3,+\infty)\).

Zadanie 13.

[2007 maj, zad. 1. (5 pkt)]

Dana jest funkcja \(f(x)=|x-1|-|x+2|\) dla \(x\in\mathbb R\).

a) Wyznacz zbiór wartości funkcji \(f\) dla \(x\in(-\infty,-2)\).
b) Naszkicuj wykres tej funkcji.
c) Podaj jej miejsca zerowe.
d) Wyznacz wszystkie wartości parametru \(m\), dla których równanie \(f(x)=m\) nie ma rozwiązania.

Rozwiązanie

a) Jeżeli \(x\in(-\infty,-2)\), to oba wyrażenia pod wartościami bezwzględnymi są ujemne:

\[x-1\lt 0,\qquad x+2\lt 0.\]

Stąd

\[f(x)=-(x-1)-\bigl(-(x+2)\bigr)=-x+1+x+2=3.\]

Funkcja jest na tym przedziale stała, więc jej zbiorem wartości jest \(\{3\}\).

b) Punkty, w których zmieniają się znaki wyrażeń pod wartościami bezwzględnymi, to \(-2\) i \(1\). Rozpatrujemy trzy przedziały:

\[ f(x)=\begin{cases} 3,&x\lt -2,\\ -2x-1,&-2\le x\lt 1,\\ -3,&x\ge1. \end{cases} \]

Otrzymujemy dwie poziome półproste połączone odcinkiem prostej. W punktach \((-2,3)\) i \((1,-3)\) wykres jest ciągły.

c) Miejsce zerowe leży w przedziale \([-2,1)\), w którym \(f(x)=-2x-1\):

\[-2x-1=0\iff x=-\frac12.\]

d) Z wykresu lub wzoru przedziałowego odczytujemy zbiór wartości funkcji:

\[f(\mathbb R)=[-3,3].\]

Równanie \(f(x)=m\) nie ma rozwiązania dokładnie wtedy, gdy \(m\) nie należy do tego zbioru.

a) \(\{3\}\); c) \(x=-\dfrac12\); d) \(m\in(-\infty,-3)\cup(3,+\infty)\).

Zadanie 14.

[2008 maj, zad. 5. (5 pkt)]

Dane jest równanie \(\left|\dfrac2x+3\right|=p\) z niewiadomą \(x\). Wyznacz liczbę rozwiązań tego równania w zależności od parametru \(p\).

Rozwiązanie

Dziedziną wyrażenia jest \(\mathbb R\setminus\{0\}\). Rozpatrujemy wykres funkcji

\[F(x)=\left|\frac2x+3\right|.\]

Równanie \(F(x)=p\) opisuje punkty przecięcia tego wykresu z prostą poziomą \(y=p\). Możemy też rozwiązać dwa równania:

\[\frac2x+3=p\quad\text{lub}\quad\frac2x+3=-p.\]

Dla \(p\lt 0\) wartość bezwzględna nie może być równa \(p\). Dla \(p=0\) otrzymujemy jedno rozwiązanie \(x=-\frac23\). Dla \(p\gt 0\) zwykle otrzymujemy po jednym rozwiązaniu z każdej gałęzi; wyjątkiem jest \(p=3\), gdy pierwsze równanie prowadziłoby do sprzeczności \(\frac2x=0\).

Brak rozwiązań dla \(p\lt 0\); jedno rozwiązanie dla \(p=0\) lub \(p=3\); dwa rozwiązania dla \(0\lt p\lt 3\) lub \(p\gt 3\).

Zadanie 15.

[2008 maj, zad. 9. (4 pkt)]

Wyznacz dziedzinę i najmniejszą wartość funkcji \(f(x)=\log_{\frac{\sqrt2}{2}}(8x-x^2)\).

Rozwiązanie

Argument logarytmu musi być dodatni:

\[8x-x^2=x(8-x)\gt 0.\]

Stąd dziedziną funkcji jest \(D=(0,8)\).

Podstawa logarytmu \(\frac{\sqrt2}{2}\) należy do \((0,1)\), więc funkcja logarytmiczna jest malejąca. Najmniejszą wartość \(f\) otrzymamy dla największej wartości argumentu \(8x-x^2\). Parabola

\[8x-x^2=16-(x-4)^2\]

osiąga maksimum równe \(16\) dla \(x=4\). Zatem

\[f(4)=\log_{\frac{\sqrt2}{2}}16.\]

Ponieważ \(\frac{\sqrt2}{2}=2^{-1/2}\) i \(16=2^4\), mamy \((2^{-1/2})^{-8}=2^4\).

Dziedzina: \((0,8)\). Najmniejsza wartość funkcji: \(-8\).

Zadanie 16.

[2008 marzec zestaw nr 1, zad. 2. (4 pkt)]

Wykres funkcji \(f(x)=\frac ax\) dla \(x\in\mathbb R\setminus\{0\}\), gdzie \(a\ne0\), przesunięto o wektor \(\vec u=[-3,2]\) i otrzymano wykres funkcji \(g\). Do wykresu funkcji \(g\) należy punkt \(A=(-4,6)\). Oblicz \(a\), następnie rozwiąż nierówność \(g(x)\lt 4\).

Rozwiązanie

Przesunięcie wykresu o wektor \([-3,2]\) oznacza przesunięcie o 3 jednostki w lewo i o 2 jednostki w górę. Zatem

\[g(x)=f(x+3)+2=\frac{a}{x+3}+2,\qquad x\ne-3.\]

Punkt \(A=(-4,6)\) należy do wykresu funkcji \(g\), więc

\[6=g(-4)=\frac{a}{-1}+2=-a+2.\]

Stąd \(a=-4\), a więc \(g(x)=-\frac4{x+3}+2\). Rozwiązujemy nierówność:

\[-\frac4{x+3}+2\lt 4,\]
\[\frac{-2x-10}{x+3}\lt 0.\]

Punkty krytyczne to \(-5\) (miejsce zerowe licznika) i \(-3\) (punkt wyłączony z dziedziny). Analiza znaków ilorazu daje przedziały \((-\infty,-5)\) oraz \((-3,\infty)\).

\(a=-4\) oraz \(x\in(-\infty,-5)\cup(-3,\infty)\).

Zadanie 17.

[2008 marzec zestaw nr 1, zad. 3. (5 pkt)]

Na rysunku przedstawiony jest wykres funkcji logarytmicznej opisanej wzorem \(f(x)=\log_p x\).

a) Na podstawie tego wykresu wyznacz \(p\).
b) Oblicz \(f(0,125)\).
c) Sporządź wykres funkcji \(g(x)=|f(x-4)|\).
d) Podaj miejsce zerowe funkcji \(g\).

Rozwiązanie

a) Z wykresu odczytujemy między innymi punkt \((2,1)\). Ponieważ \(\log_p2=1\), otrzymujemy \(p=2\).

b) Liczba \(0,125\) jest równa \(\frac18=2^{-3}\), zatem

\[f(0{,}125)=\log_2\frac18=\log_2 2^{-3}=-3.\]

c) Najpierw przesuwamy wykres \(y=f(x)\) o 4 jednostki w prawo, otrzymując \(y=f(x-4)=\log_2(x-4)\). Następnie fragment leżący poniżej osi \(Ox\) odbijamy symetrycznie względem tej osi, ponieważ bierzemy wartość bezwzględną.

d) Wartość bezwzględna jest równa zero dokładnie wtedy, gdy wyrażenie pod nią jest równe zero:

\[|\log_2(x-4)|=0\iff \log_2(x-4)=0\iff x-4=1.\]
\(p=2\), \(f(0,125)=-3\), a miejscem zerowym funkcji \(g\) jest \(x=5\).

Zadanie 18.

[2008 marzec zestaw nr 2, zad. 2. (4 pkt)]

Na rysunku przedstawiono wykres pewnej funkcji wykładniczej \(f(x)=a^x\) dla \(x\in\mathbb R\):

a) Narysuj wykres funkcji \(g\), który jest obrazem wykresu funkcji \(f\) w przesunięciu o wektor \(\vec u=[2,-1]\).
b) Wyznacz \(a\) i zapisz wzór funkcji \(g\) otrzymanej w wyniku tego przesunięcia.
c) Odczytaj z wykresu zbiór wszystkich argumentów, dla których \(g(x)\gt 0\).

Rozwiązanie

Z wykresu odczytujemy punkt \((-1,2)\) należący do wykresu \(f\). Zatem

\[a^{-1}=2,\qquad a=\frac12.\]

Funkcja ma wzór \(f(x)=(\frac12)^x\). Przesunięcie o wektor \([2,-1]\) oznacza przesunięcie o 2 jednostki w prawo i 1 jednostkę w dół:

\[g(x)=f(x-2)-1=\left(\frac12\right)^{x-2}-1.\]

Rozwiązujemy nierówność:

\[\left(\frac12\right)^{x-2}-1\gt 0 \iff\left(\frac12\right)^{x-2}\gt 1.\]

Ponieważ podstawa należy do \((0,1)\), nierówność jest spełniona dla \(x-2\lt 0\).

\(a=\dfrac12\), \(g(x)=\left(\dfrac12\right)^{x-2}-1\) oraz \(g(x)\gt 0\) dla \(x\in(-\infty,2)\).

Zadanie 19.

[2008 marzec zestaw nr 2, zad. 5. (3 pkt)]

Narysuj wykres funkcji \(f(x)=|x-1|+3\) określonej dla \(x\in\mathbb R\), a następnie na jego podstawie podaj liczbę rozwiązań równania \(f(x)=m\) w zależności od parametru \(m\in\mathbb R\).

Rozwiązanie

Korzystamy z definicji wartości bezwzględnej:

\[f(x)=\begin{cases}x+2,&x\ge1,\\-x+4,&x\lt 1.\end{cases}\]

Wykres składa się z dwóch półprostych i ma wierzchołek w punkcie \((1,3)\).

Prosta \(y=m\) nie przecina wykresu dla \(m\lt 3\), jest styczna do niego w wierzchołku dla \(m=3\), a dla \(m\gt 3\) przecina obie gałęzie.

Zero rozwiązań dla \(m\lt 3\); jedno rozwiązanie dla \(m=3\); dwa rozwiązania dla \(m\gt 3\).

Zadanie 20.

[2009 maj, zad. 1. (4 pkt)]

Funkcja liniowa \(f\) określona jest wzorem \(f(x)=ax+b\) dla \(x\in\mathbb R\).

a) Dla \(a=2008\) i \(b=2009\) zbadaj, czy do wykresu tej funkcji należy punkt \(P=(2009,2009^2)\).
b) Narysuj w układzie współrzędnych zbiór

\[A=\left\{(x,y):x\in\langle-1,3\rangle\ \text{i}\ y=-\frac12x+b\ \text{i}\ b\in\langle-2,1\rangle\right\}.\]
Rozwiązanie

a) Podstawiamy współrzędną \(x=2009\) do wzoru funkcji:

\[f(2009)=2008\cdot2009+2009=2009(2008+1)=2009^2.\]

Otrzymana wartość jest równa drugiej współrzędnej punktu \(P\).

Punkt \(P=(2009,2009^2)\) należy do wykresu funkcji \(f\).

b) Dla ustalonego \(x\) parametr \(b\) zmienia się od \(-2\) do \(1\), więc

\[-\frac12x-2\le y\le-\frac12x+1,\qquad -1\le x\le3.\]

Rysujemy proste brzegowe \(y=-\frac12x-2\) i \(y=-\frac12x+1\), ograniczamy pas prostymi \(x=-1\) i \(x=3\), a następnie zaznaczamy cały obszar wraz z brzegiem. Jego wierzchołki to \((-1,-\frac32)\), \((-1,\frac32)\), \((3,-\frac12)\) i \((3,-\frac72)\).

Zadanie 21.

[2009 maj, zad. 3. (4 pkt)]

Na rysunku przedstawiony jest wykres funkcji wykładniczej \(f(x)=a^x\) dla \(x\in\mathbb R\).

a) Oblicz \(a\).
b) Narysuj wykres funkcji \(g(x)=|f(x)-2|\) i podaj wszystkie wartości parametru \(m\in\mathbb R\), dla których równanie \(g(x)=m\) ma dokładnie jedno rozwiązanie.

Rozwiązanie

a) Z zaznaczonego na wykresie punktu \((2,3)\) odczytujemy \(f(2)=3\). Zatem

\[a^2=3.\]

Podstawa funkcji wykładniczej jest dodatnia, więc \(a=\sqrt3\).

b) Najpierw przesuwamy wykres \(f\) o dwie jednostki w dół, otrzymując \(y=f(x)-2\), a potem część leżącą poniżej osi \(Ox\) odbijamy symetrycznie względem tej osi.

Funkcja \(g\) ma minimum \(0\). Dla \(0\lt m\lt 2\) prosta \(y=m\) przecina wykres dwa razy. Dla \(m=0\) ma jedno przecięcie, a dla \(m\ge2\) — także dokładnie jedno, ponieważ lewa gałąź dąży do poziomu \(y=2\), lecz go nie osiąga.

\(m\in\{0\}\cup[2,+\infty)\).

Zadanie 22.

[2009 maj, zad. 6. (5 pkt)]

Wyznacz dziedzinę funkcji \(f(x)=\log_{2\cos x}(9-x^2)\) i zapisz ją w postaci sumy przedziałów liczbowych.

Rozwiązanie

Logarytm jest określony, gdy jego argument jest dodatni, podstawa jest dodatnia oraz różna od \(1\):

\[\begin{cases}9-x^2\gt 0,\\2\cos x\gt 0,\\2\cos x\ne1.\end{cases}\]

Z pierwszego warunku: \(-3\lt x\lt 3\). Ponieważ \(3\lt \pi\), w tym przedziale nierówność \(\cos x\gt 0\) daje

\[-\frac\pi2\lt x\lt \frac\pi2.\]

Trzeba jeszcze wykluczyć rozwiązania równania \(\cos x=\frac12\), czyli w rozważanym przedziale punkty \(x=-\frac\pi3\) i \(x=\frac\pi3\).

\(D_f=\left(-\dfrac\pi2,-\dfrac\pi3\right)\cup\left(-\dfrac\pi3,\dfrac\pi3\right)\cup\left(\dfrac\pi3,\dfrac\pi2\right)\).

Zadanie 23.

[2009 sierpień, zad. 3. (4 pkt)]

Dany jest wykres funkcji logarytmicznej \(f\).

a) Wyznacz wzór funkcji \(f\).

b) Narysuj wykres funkcji \(g(x)=|f(x)-2|\).

c) Odczytaj z rysunku zbiór argumentów, dla których wartości funkcji \(g\) są nie mniejsze od wartości funkcji \(f\).

Rozwiązanie

Z wykresu odczytujemy, że funkcja jest określona dla \(x\gt0\), ma miejsce zerowe \(x=1\) i przechodzi przez punkt \((2,1)\). Zatem

\[ f(x)=\log_2 x. \]

Wobec tego

\[ g(x)=|\log_2 x-2|. \]

Aby wyznaczyć zbiór argumentów z punktu c), rozwiązujemy nierówność

\[ |\log_2x-2|\ge \log_2x. \]

Po oznaczeniu \(t=\log_2x\) otrzymujemy \(|t-2|\ge t\), co jest równoważne warunkowi \(t\le1\). Stąd

\[ 0\lt x\le2. \]
Odpowiedź: a) \(f(x)=\log_2x\); c) \(x\in(0,2]\).

Zadanie 24.

[2009 styczeń, zad. 1. (3 pkt)]

Na rysunku narysowano fragment wykresu funkcji \(f(x)=2^{x-3}-b\) określonej dla \(x\in\mathbb R\).

a) Podaj wartość \(b\).
b) Naszkicuj wykres funkcji \(g(x)=|f(x)|\).
c) Podaj wszystkie wartości parametru \(p\), dla których równanie \(g(x)=p\) ma dokładnie jedno rozwiązanie.

Rozwiązanie

a) Z wykresu odczytujemy asymptotę poziomą \(y=-2\). Dla funkcji \(2^{x-3}-b\) asymptotą jest \(y=-b\), zatem \(b=2\).

b) Wykres \(g(x)=|f(x)|\) otrzymujemy, odbijając względem osi \(Ox\) tę część wykresu \(f\), która leży poniżej tej osi.

c) Wartość \(0\) jest osiągana tylko dla \(x=4\). Dla \(0\lt p\lt 2\) prosta \(y=p\) ma z wykresem dwa punkty wspólne. Dla \(p\ge2\) istnieje dokładnie jedno przecięcie, bo lewa gałąź zbliża się do \(y=2\), ale tej wartości nie osiąga.

\(b=2\) oraz \(p=0\) lub \(p\ge2\).

Zadanie 25.

[2009 styczeń, zad. 5. (3 pkt)]

Na rysunku przedstawiono fragment wykresu funkcji \(h\) otrzymanego przez przesunięcie o wektor \([2,1]\) wykresu funkcji \(f\) określonej wzorem \(f(x)=\dfrac ax\) dla \(x\in\mathbb R\) i \(x\ne0\).

Wyznacz wzór funkcji \(h\), a następnie sprawdź, czy punkt \(M=(\sqrt3,-2\sqrt3-3)\) należy do jej wykresu.

Rozwiązanie

Przesunięcie wykresu \(f(x)=\frac ax\) o wektor \([2,1]\) daje

\[h(x)=\frac{a}{x-2}+1.\]

Z wykresu odczytujemy na przykład punkt \((3,3)\). Podstawiamy go:

\[3=\frac{a}{3-2}+1,\qquad a=2.\]

Zatem \(h(x)=\frac2{x-2}+1\). Sprawdzamy pierwszą współrzędną punktu \(M\):

\[h(\sqrt3)=\frac2{\sqrt3-2}+1=\frac{2(\sqrt3+2)}{-1}+1=-2\sqrt3-3.\]
\(h(x)=\dfrac2{x-2}+1\), a punkt \(M\) należy do jej wykresu.

Zadanie 26.

[2010 Informator CKE, zad. 4]

Wyznacz miejsca zerowe funkcji

\[ f(x)= \begin{cases} x+5 & \text{dla } x\lt-5,\\ -x+2 & \text{dla } -5\le x\lt5,\\ x-6 & \text{dla } x\ge5. \end{cases} \]
Rozwiązanie

Rozpatrujemy każdy z przedziałów definicji osobno.

Dla \(x\lt-5\): \(x+5=0\) daje \(x=-5\), lecz liczba ta nie należy do tego przedziału.

Dla \(-5\le x\lt5\):

\[ -x+2=0 \iff x=2. \]

Dla \(x\ge5\):

\[ x-6=0 \iff x=6. \]
Miejsca zerowe funkcji: \(x=2\) oraz \(x=6\).

Zadanie 27.

[2010 Informator CKE, zad. 6]

Funkcja \(f\) jest określona wzorem

\[ f(x)=\frac{1}{x+1}-1 \]

dla wszystkich liczb rzeczywistych \(x\ne-1\). Rozwiąż nierówność

\[ f(x)\gt f(2-x). \]
Rozwiązanie

Dziedzina nierówności:

\[ x\ne-1,\qquad x\ne3. \]

Podstawiamy wzór funkcji:

\[ \frac1{x+1}-1\gt\frac1{3-x}-1. \]

Stąd

\[ \frac1{x+1}-\frac1{3-x}\gt0, \] \[ \frac{2(1-x)}{(x+1)(3-x)}\gt0. \]

Punkty krytyczne to \(-1\), \(1\) i \(3\). Analiza znaków daje

\[ x\in(-1,1)\cup(3,+\infty). \]
Odpowiedź: \(x\in(-1,1)\cup(3,+\infty)\).

Zadanie 28.

[2010 Informator CKE, zad. 7]

Narysuj wykres funkcji \(f\) określonej w przedziale \([-2,2]\) wzorem

\[ f(x)=2^x-1. \]
Rozwiązanie

Do narysowania wykresu możemy wykorzystać między innymi punkty

\[ (-2,-\tfrac34),\quad(-1,-\tfrac12),\quad(0,0),\quad(1,1),\quad(2,3). \]

Zadanie 29.

[2010 Informator CKE, zad. 23]

Dane są funkcje liniowe \(g\) i \(h\) określone wzorami: \(g(x)=ax+b\) i \(h(x)=bx+a\). Wiadomo, że funkcja \(g\) jest rosnąca, a \(h\) malejąca.

a) Wyznacz pierwszą współrzędną punktu przecięcia wykresów tych funkcji.

b) Oblicz liczby \(a\) i \(b\) wiedząc, że wykresy funkcji \(g\) i \(h\) są prostymi prostopadłymi, a punkt ich przecięcia leży na osi \(Ox\).

Rozwiązanie

Ponieważ \(g\) jest rosnąca, mamy \(a\gt0\), a ponieważ \(h\) jest malejąca, mamy \(b\lt0\). W szczególności \(a\ne b\).

Punkt przecięcia spełnia

\[ ax+b=bx+a. \]

Zatem

\[ (a-b)x=a-b, \]

czyli

\[ x=1. \]

Jeżeli punkt przecięcia leży na osi \(Ox\), to dla \(x=1\) jego druga współrzędna jest równa zero:

\[ a+b=0. \]

Proste są prostopadłe, więc iloczyn ich współczynników kierunkowych jest równy \(-1\):

\[ ab=-1. \]

Z \(b=-a\) otrzymujemy \(-a^2=-1\), a ponieważ \(a\gt0\),

\[ a=1,\qquad b=-1. \]
Odpowiedź: a) pierwsza współrzędna punktu przecięcia jest równa \(1\); b) \(a=1\), \(b=-1\).

Zadanie 30.

[2010 Informator CKE, zad. 34]

Funkcja \(g\) jest określona w zbiorze wszystkich liczb rzeczywistych w następujący sposób: jeśli \(x\in[k,k+1)\) dla pewnej liczby całkowitej \(k\), to \(g(x)=kx-k-1\).

a) Narysuj wykres funkcji \(g\) w przedziale \([-2,0)\).

b) Uzasadnij, że funkcja \(g\) nie ma miejsc zerowych.

c) Rozwiąż równanie \(g(x)=2010\).

Rozwiązanie

W przedziale \([-2,-1)\) mamy \(k=-2\), więc

\[ g(x)=-2x+1. \]

W przedziale \([-1,0)\) mamy \(k=-1\), więc

\[ g(x)=-x. \]

Jeżeli \(g(x)=0\), to dla pewnej liczby całkowitej \(k\) oraz \(x\in[k,k+1)\) zachodzi

\[ kx-k-1=0. \]

Dla \(k=0\) równanie jest sprzeczne. Dla \(k\ne0\) mamy \(x=1+\frac1k\). Dla żadnej liczby całkowitej \(k\ne0\) liczba ta nie należy do przedziału \([k,k+1)\), więc funkcja nie ma miejsc zerowych.

Równanie \(g(x)=2010\) prowadzi do

\[ kx-k-1=2010, \] \[ x=1+\frac{2011}{k}. \]

Warunek \(x\in[k,k+1)\) spełnia jedynie \(k=45\). Wtedy

\[ x=1+\frac{2011}{45}=\frac{2056}{45}. \]
Odpowiedź: \(x=\frac{2056}{45}\).

Zadanie 31.

[2010 sierpień, zad. 5. (4 pkt)]

Narysuj wykres funkcji \(f\) określonej wzorem \(f(x)=x^2-4|x|\) i na jego podstawie wyznacz liczbę rozwiązań równania \(f(x)=m\) w zależności od wartości parametru \(m\).

Rozwiązanie

Usuwamy wartość bezwzględną:

\[f(x)=\begin{cases}x^2+4x,&x\lt 0,\\x^2-4x,&x\ge0.\end{cases}\]

Obie części są fragmentami parabol skierowanych ramionami w górę. Wierzchołki mają współrzędne \((-2,-4)\) oraz \((2,-4)\), a wykres jest symetryczny względem osi \(Oy\).

Liczbę rozwiązań odczytujemy jako liczbę punktów przecięcia wykresu z prostą poziomą \(y=m\):

  • dla \(m\lt -4\) — brak punktów przecięcia;
  • dla \(m=-4\) — dwa punkty;
  • dla \(-4\lt m\lt 0\) — cztery punkty;
  • dla \(m=0\) — trzy punkty: \(x=-4,0,4\);
  • dla \(m\gt 0\) — dwa punkty.
Liczba rozwiązań wynosi: \(0\) dla \(m\in(-\infty,-4)\); \(2\) dla \(m\in\{-4\}\cup(0,\infty)\); \(3\) dla \(m=0\); \(4\) dla \(m\in(-4,0)\).

Zadanie 32.

[2013 maj, zad. 12. (3 pkt)]

Na rysunku przedstawiony jest fragment wykresu funkcji logarytmicznej \(f\) określonej wzorem \(f(x)=\log_2(x-p)\).

a) Podaj wartość \(p\).
b) Narysuj wykres funkcji określonej wzorem \(y=|f(x)|\).
c) Podaj wszystkie wartości parametru \(m\), dla których równanie \(|f(x)|=m\) ma dwa rozwiązania o przeciwnych znakach.

Rozwiązanie

a) Asymptotą pionową wykresu jest prosta \(x=-4\), więc \(p=-4\) i \(f(x)=\log_2(x+4)\).

b) Część wykresu funkcji \(f\) leżącą nad osią \(Ox\) pozostawiamy bez zmian. Część leżącą pod osią odbijamy symetrycznie względem osi \(Ox\). Otrzymujemy wykres \(y=|\log_2(x+4)|\).

c) Dla \(m\gt 0\) równanie jest równoważne alternatywie

\[\log_2(x+4)=m\quad\text{lub}\quad\log_2(x+4)=-m.\]

Jego rozwiązania to \(x_1=2^m-4\) oraz \(x_2=2^{-m}-4\). Dla \(m\gt 0\) zawsze \(x_2\lt 0\). Aby rozwiązania miały przeciwne znaki, potrzebujemy \(x_1\gt 0\):

\[2^m-4\gt 0,\qquad 2^m\gt 2^2,\qquad m\gt 2.\]
a) \(p=-4\). c) \(m\in(2,+\infty)\).

Zadanie 33.

[2014 maj, zad. 1. (4 pkt)]

Dana jest funkcja \(f\) określona wzorem \(f(x)=\frac{|x+3|+|x-3|}{x}\) dla każdej liczby rzeczywistej \(x\ne0\). Wyznacz zbiór wartości tej funkcji.

Rozwiązanie

Rozpatrujemy przedziały wyznaczone przez liczby \(-3,0,3\). Dla \(x\le-3\) licznik jest równy \(-2x\), więc \(f(x)=-2\).

Dla \(-3\lt x\lt 0\) licznik wynosi 6, zatem \(f(x)=\frac6x\) i zbiór wartości na tym przedziale to \((-\infty,-2)\). Razem z wartością dla \(x=-3\) otrzymujemy \((-\infty,-2]\).

Dla \(0\lt x\lt 3\) także \(f(x)=\frac6x\), co daje \((2,+\infty)\). Dla \(x\ge3\) licznik wynosi \(2x\), więc \(f(x)=2\).

Punkty \(x=-3\) i \(x=3\) należy uwzględnić: w obu przypadkach funkcja przyjmuje odpowiednio wartości \(-2\) i \(2\). Punkt \(x=0\) jest wyłączony z dziedziny, a na przedziałach sąsiadujących z zerem iloraz \(\frac6x\) jest nieograniczony, co daje obie nieskończone części zbioru wartości.

Zbiór wartości: \((-\infty,-2]\cup[2,+\infty)\).

Zadanie 34.

[2015 maj NF, zad. 7. (2 pkt)]

Liczby \(-1\) i \(3\) są miejscami zerowymi funkcji kwadratowej \(f\). Oblicz \(\frac{f(6)}{f(12)}\).

Rozwiązanie

Funkcja ma postać \(f(x)=a(x+1)(x-3)\) dla pewnego \(a\ne0\). W ilorazie współczynnik \(a\) się skraca:

\[\frac{f(6)}{f(12)}=\frac{a\cdot7\cdot3}{a\cdot13\cdot9}=\frac{21}{117}=\frac7{39}.\]
\(\dfrac{f(6)}{f(12)}=\dfrac7{39}\).

Zadanie 35.

[2016 maj NF, zad. 10. (4 pkt)]

Wyznacz wszystkie wartości parametru \(a\), dla których wykresy funkcji \(f\) i \(g\), określonych wzorami \(f(x)=x-2\) oraz \(g(x)=5-ax\), przecinają się w punkcie o obu współrzędnych dodatnich.

Rozwiązanie

W punkcie przecięcia \(x-2=5-ax\), więc \((a+1)x=7\). Dla \(a\ne-1\):

\[x=\frac7{a+1},\qquad y=x-2=\frac{5-2a}{a+1}.\]

Warunek \(x\gt 0\) daje \(a\gt -1\). Przy dodatnim mianowniku warunek \(y\gt 0\) jest równoważny \(5-2a\gt 0\), czyli \(a\lt \frac52\).

\(a\in\left(-1,\dfrac52\right)\).

Zadanie 36.

[2016 czerwiec SF, zad. 11. (4 pkt)]

Na rysunku przedstawiono fragment wykresu funkcji wykładniczej określonej wzorem \(f(x)=(\frac12)^x\).

Rozważamy funkcję \(g\) określoną wzorem \(g(x)=\left|f(x+3)-2\right|\). Wyznacz wszystkie wartości parametru \(k\), dla których równanie \(g(x)=k\) ma dwa rozwiązania takie, że ich iloczyn jest liczbą ujemną.

Rozwiązanie

Najpierw przesuwamy wykres \(f\) o wektor \([-3,-2]\), a następnie część poniżej osi \(Ox\) odbijamy ku górze. Funkcja \(g\) ma dwa ramiona rozdzielone miejscem zerowym i dla \(0\lt k\lt 2\)>

Aby ich iloczyn był ujemny, jedno rozwiązanie musi leżeć na lewo od zera, a drugie na prawo. Wartość graniczną wyznacza

\[g(0)=\left|\left(\frac12\right)^3-2\right|=\left|\frac18-2\right|=\frac{15}{8}.\]

Dla \(k=\frac{15}{8}\) jedno rozwiązanie jest zerem, a dla \(k=2\) drugie ramię nie daje skończonego przecięcia, dlatego końce wykluczamy.

\(k\in\left(\dfrac{15}{8},2\right)\).

Zadanie 37.

[2018 maj NF, zad. 5. (2 pkt)]

Punkt \(A=(-5,3)\) jest środkiem symetrii wykresu funkcji homograficznej określonej wzorem \(f(x)=\dfrac{ax+7}{x+d}\), gdy \(x\ne-d\). Oblicz iloraz \(\frac da\). W poniższe kratki wpisz kolejno cyfrę jedności i pierwsze dwie cyfry po przecinku nieskończonego rozwinięcia dziesiętnego otrzymanego wyniku.

Rozwiązanie

Asymptoty wykresu funkcji mają równania \(x=-d\) oraz \(y=a\), a ich punkt przecięcia jest środkiem symetrii wykresu. Zatem

\[-d=-5,\qquad a=3,\]

czyli \(d=5\) oraz

\[\frac da=\frac53=1{,}666\ldots.\]
Kod: 166.

Zadanie 38.

[2019 maj SF, zad. 1. (5 pkt)]

Funkcja \(f\) jest określona wzorem \(f(x)=\frac{|x+2|}{x+2}-x+3|x-1|\) dla każdej liczby rzeczywistej \(x\ne-2\). Wyznacz zbiór wartości tej funkcji.

Rozwiązanie

Rozpatrujemy przedziały wyznaczone przez liczby \(-2\) i 1. Po usunięciu modułów otrzymujemy

\[f(x)=\begin{cases}-4x+2,&x\in(-\infty,-2),\\-4x+4,&x\in(-2,1),\\2x-2,&x\in[1,+\infty).\end{cases}\]

Na pierwszym przedziale funkcja przyjmuje wartości \((10,+\infty)\), na drugim \((0,12)\), a na trzecim \([0,+\infty)\). Suma tych zbiorów jest równa

\([0,+\infty)\).

Zadanie 39.

[2019 czerwiec SF, zad. 1. (5 pkt)]

Funkcja \(f\) jest określona wzorem \(f(x)=\left|\frac{x+2}{x-1}\right|-\frac{x+2}{|x-1|}+3\) dla każdej liczby rzeczywistej \(x\ne1\). Wyznacz zbiór jej wartości.

Rozwiązanie

Punkty zmiany postaci wzoru to \(x=-2\) i \(x=1\).

  • Dla \(x\lt -2\) oba \(x+2\) i \(x-1\) są ujemne. Otrzymujemy \(f(x)=2\frac{x+2}{x-1}+3\). Funkcja \(\frac{x+2}{x-1}=1+\frac3{x-1}\) przyjmuje tu wartości z przedziału \((0,1)\), zatem \(f(x)\in(3,5)\).
  • Dla \(-2\le x\lt 1\) bezpośrednie usunięcie modułów daje \(f(x)=3\).
  • Dla \(x\gt 1\) oba ilorazy są równe i dodatnie, więc ponownie \(f(x)=3\).

Wartość 3 jest osiągana, natomiast 5 jest tylko granicą dla \(x\to-\infty\).

Zbiór wartości: \([3,5)\).

Zadanie 40.

[2020 maj NF, zad. 6. (3 pkt)]

Wyznacz wszystkie wartości parametru \(a\), dla których równanie \(|x-5|=(a-1)^2-4\) ma dwa różne rozwiązania dodatnie.

Rozwiązanie

Oznaczmy \(c=(a-1)^2-4\). Równanie \(|x-5|=c\) ma dwa różne rozwiązania wtedy i tylko wtedy, gdy \(c\gt 0\). Są nimi \(x_1=5-c\) i \(x_2=5+c\).

Przy \(c\gt 0\) liczba \(x_2\) jest dodatnia. Aby dodatnie było również \(x_1\), musi zachodzić \(c\lt 5\). Otrzymujemy więc

\[0\lt (a-1)^2-4\lt 5,\]
\[4\lt (a-1)^2\lt 9,\qquad 2\lt |a-1|\lt 3.\]

Stąd \(a-1\in(-3,-2)\cup(2,3)\).

\(a\in(-2,-1)\cup(3,4)\).