DLACZEGO 60? Sumerowie, Babilończycy i system sześćdziesiątkowy
Dlaczego godzina ma 60 minut, minuta 60 sekund, a pełny obrót 360 stopni? Odpowiedzi prowadzą nas kilka tysięcy lat wstecz – do matematyki starożytnej Mezopotamii.
Dzisiaj niemal automatycznie myślimy w systemie dziesiętnym. Mamy dziesięć cyfr i kolejne pozycje odpowiadają potęgom liczby 10.
W starożytnej Mezopotamii rozwinęła się jednak zupełnie inna tradycja: system oparty na liczbie 60. Jego początki wiąże się z Sumerami, a szczególnie rozwiniętą, pozycyjną postać stosowali później Babilończycy.
Kolejne pozycje odpowiadają potęgom liczby 60.
Liczba 60 jest wyjątkowo wygodna przy dzieleniu.
Babiloński zapis klinowy budował liczby z kombinacji znaków jedności i dziesiątki.
Dziedzictwo starożytnej tradycji astronomicznej i sześćdziesiątkowej.
Co oznacza „system o podstawie 60”?
Zasada jest podobna do naszego systemu dziesiętnego.
W systemie dziesiętnym wartość pozycji rośnie według potęg liczby 10:
W systemie sześćdziesiątkowym analogicznie używamy potęg liczby 60:
Nie oznacza to, że potrzebowano 60 zupełnie różnych podstawowych znaków. Liczby od 1 do 59 tworzono z kombinacji znaków oznaczających jednostki i dziesiątki.
Jak działał zapis pozycyjny?
Ta sama idea, którą dziś stosujemy z potęgami 10.
Dla przykładu zapis:
oznacza:
A więc:
Był to ogromny krok naprzód: wartość znaku zależała nie tylko od jego kształtu, ale również od miejsca w zapisie.
W najstarszych wersjach systemu problemem był brak prawdziwego zera. Z czasem Babilończycy zaczęli stosować znak oznaczający pustą pozycję, choć nie był to jeszcze zero w dzisiejszym znaczeniu.
Dlaczego właśnie 60?
To pytanie nadal nie ma jednej pewnej odpowiedzi.
Najbardziej kusząca odpowiedź brzmi: bo 60 wyjątkowo dobrze się dzieli.
Wiele dzielników
60 można łatwo podzielić na połowy, trzecie części, czwarte, piąte, szóste i wiele innych.
Miary i handel
Jedna z hipotez wiąże rozwój systemu z dawnymi miarami, wagami i podziałami jednostek.
Astronomia
System sześćdziesiątkowy doskonale nadawał się do obliczeń astronomicznych wykonywanych później przez Babilończyków.
Historycy matematyki proponowali również teorie związane z liczeniem na paliczkach palców, połączeniem wcześniejszych systemów o podstawach 12 i 5 albo 10 i 6. Żadna z tych hipotez nie jest jednak ostatecznie rozstrzygnięta.
System sześćdziesiątkowy nadal żyje
Używamy go właściwie każdego dnia.
Jedna minuta to 60 sekund.
Jedna godzina to 60 minut.
Stopień dzielimy na 60 minut kątowych, a minutę na 60 sekund kątowych.
W astronomii zapis stopni, minut i sekund kątowych przez stulecia pozostawał bardzo wygodnym sposobem określania położeń na sferze niebieskiej.
360 stopni w pełnym obrocie
Liczby 60 i 360 są ze sobą bardzo naturalnie związane.
Pełny obrót ma:
Kąt prosty ma więc:
A kąt \(45^\circ\):
Kąt \(45^\circ\) nie jest standardowo nazywany „kątem ćwiartkowym” ani „kątem prostokątnym”. Najprościej powiedzieć, że jest równy połowie kąta prostego albo jednej ósmej pełnego obrotu.
Babilońska tradycja sześćdziesiątkowa została później wykorzystana w astronomii greckiej. Na przykład Hipparch pracował z podziałem okręgu na 360 stopni, a stopnia na 60 minut.
Zamień liczbę na zapis sześćdziesiątkowy
Zobacz, jak wyglądałaby w systemie o podstawie 60.
Kalkulator systemu sześćdziesiątkowego
Wpisz dodatnią liczbę całkowitą zapisaną w naszym systemie dziesiętnym.
System sprzed tysięcy lat, którego nadal używamy
System sześćdziesiątkowy jest niezwykłym przykładem trwałości idei matematycznych.
Cywilizacje starożytnej Mezopotamii stworzyły sposób liczenia, który w rozwiniętej postaci wykorzystywał pozycję cyfry i potęgi liczby 60.
Choć dziś na co dzień posługujemy się systemem dziesiętnym, za każdym razem, gdy patrzymy na zegarek albo mierzymy kąt w stopniach, spotykamy dalekie echo tej starożytnej matematyki.