Historia matematyki

DLACZEGO 60? Sumerowie, Babilończycy i system sześćdziesiątkowy

Dlaczego godzina ma 60 minut, minuta 60 sekund, a pełny obrót 360 stopni? Odpowiedzi prowadzą nas kilka tysięcy lat wstecz – do matematyki starożytnej Mezopotamii.

system sześćdziesiątkowy Sumerowie Babilończycy zapis pozycyjny historia liczb
60

Dzisiaj niemal automatycznie myślimy w systemie dziesiętnym. Mamy dziesięć cyfr i kolejne pozycje odpowiadają potęgom liczby 10.

W starożytnej Mezopotamii rozwinęła się jednak zupełnie inna tradycja: system oparty na liczbie 60. Jego początki wiąże się z Sumerami, a szczególnie rozwiniętą, pozycyjną postać stosowali później Babilończycy.

60 podstawa systemu

Kolejne pozycje odpowiadają potęgom liczby 60.

12 dzielników

Liczba 60 jest wyjątkowo wygodna przy dzieleniu.

2 podstawowe znaki

Babiloński zapis klinowy budował liczby z kombinacji znaków jedności i dziesiątki.

360° pełny obrót

Dziedzictwo starożytnej tradycji astronomicznej i sześćdziesiątkowej.

01

Co oznacza „system o podstawie 60”?

Zasada jest podobna do naszego systemu dziesiętnego.

W systemie dziesiętnym wartość pozycji rośnie według potęg liczby 10:

\[ \ldots,\ 10^3,\ 10^2,\ 10^1,\ 10^0. \]

W systemie sześćdziesiątkowym analogicznie używamy potęg liczby 60:

\[ \ldots,\ 60^3,\ 60^2,\ 60^1,\ 60^0. \]
\(60^3\) 216 000
\(60^2\) 3600
\(60^1\) 60
\(60^0\) 1

Nie oznacza to, że potrzebowano 60 zupełnie różnych podstawowych znaków. Liczby od 1 do 59 tworzono z kombinacji znaków oznaczających jednostki i dziesiątki.

02

Jak działał zapis pozycyjny?

Ta sama idea, którą dziś stosujemy z potęgami 10.

Dla przykładu zapis:

\[ (1,\ 57,\ 46,\ 40)_{60} \]

oznacza:

\[ 1\cdot60^3 + 57\cdot60^2 + 46\cdot60 + 40. \]

A więc:

\[ 216000 + 205200 + 2760 + 40 = \boxed{424000}. \]

Był to ogromny krok naprzód: wartość znaku zależała nie tylko od jego kształtu, ale również od miejsca w zapisie.

W najstarszych wersjach systemu problemem był brak prawdziwego zera. Z czasem Babilończycy zaczęli stosować znak oznaczający pustą pozycję, choć nie był to jeszcze zero w dzisiejszym znaczeniu.

03

Dlaczego właśnie 60?

To pytanie nadal nie ma jednej pewnej odpowiedzi.

Najbardziej kusząca odpowiedź brzmi: bo 60 wyjątkowo dobrze się dzieli.

1
2
3
4
5
6
10
12
15
20
30
60
÷

Wiele dzielników

60 można łatwo podzielić na połowy, trzecie części, czwarte, piąte, szóste i wiele innych.

⚖

Miary i handel

Jedna z hipotez wiąże rozwój systemu z dawnymi miarami, wagami i podziałami jednostek.

✦

Astronomia

System sześćdziesiątkowy doskonale nadawał się do obliczeń astronomicznych wykonywanych później przez Babilończyków.

Historycy matematyki proponowali również teorie związane z liczeniem na paliczkach palców, połączeniem wcześniejszych systemów o podstawach 12 i 5 albo 10 i 6. Żadna z tych hipotez nie jest jednak ostatecznie rozstrzygnięta.

04

System sześćdziesiątkowy nadal żyje

Używamy go właściwie każdego dnia.

◷ Minuta

Jedna minuta to 60 sekund.

◴ Godzina

Jedna godzina to 60 minut.

∠ Kąty

Stopień dzielimy na 60 minut kątowych, a minutę na 60 sekund kątowych.

\[ 1^\circ=60' \]
\[ 1'=60''. \]

W astronomii zapis stopni, minut i sekund kątowych przez stulecia pozostawał bardzo wygodnym sposobem określania położeń na sferze niebieskiej.

05

360 stopni w pełnym obrocie

Liczby 60 i 360 są ze sobą bardzo naturalnie związane.

Pełny obrót ma:

\[ 360^\circ=6\cdot60^\circ. \]
360° pełny obrót
90° \(\frac14\) pełnego obrotu
45° \(\frac18\) pełnego obrotu

Kąt prosty ma więc:

\[ 90^\circ = \frac14\cdot360^\circ. \]

A kąt \(45^\circ\):

\[ 45^\circ = \frac18\cdot360^\circ. \]

Kąt \(45^\circ\) nie jest standardowo nazywany „kątem ćwiartkowym” ani „kątem prostokątnym”. Najprościej powiedzieć, że jest równy połowie kąta prostego albo jednej ósmej pełnego obrotu.

Babilońska tradycja sześćdziesiątkowa została później wykorzystana w astronomii greckiej. Na przykład Hipparch pracował z podziałem okręgu na 360 stopni, a stopnia na 60 minut.

06

Zamień liczbę na zapis sześćdziesiątkowy

Zobacz, jak wyglądałaby w systemie o podstawie 60.

Kalkulator systemu sześćdziesiątkowego

Wpisz dodatnią liczbę całkowitą zapisaną w naszym systemie dziesiętnym.

Zapis w systemie o podstawie 60 1, 57, 46, 40

System sprzed tysięcy lat, którego nadal używamy

System sześćdziesiątkowy jest niezwykłym przykładem trwałości idei matematycznych.

Cywilizacje starożytnej Mezopotamii stworzyły sposób liczenia, który w rozwiniętej postaci wykorzystywał pozycję cyfry i potęgi liczby 60.

Choć dziś na co dzień posługujemy się systemem dziesiętnym, za każdym razem, gdy patrzymy na zegarek albo mierzymy kąt w stopniach, spotykamy dalekie echo tej starożytnej matematyki.

Related Articles