Rozdział 07 · The Mathteacher
Funkcje — wykresy i własności
70 autorskich zadań i 40 różnych wykresów. Odczytuj, porównuj, licz i wyciągaj wnioski — także z wykresów z przerwami, odcinkami stałymi i otwartymi końcami.
Minimum teorii.
Maksimum przydatności.
Osiem krótkich zasad odczytywania własności funkcji z wykresu — na jednym wspólnym przykładzie.
Odczytaj punkt, potem oblicz
Punkt \((a,b)\) na wykresie oznacza, że \(f(a)=b\). Argument odczytujemy na osi \(x\), a wartość funkcji na osi \(y\). W tym zestawie potrzebne odczyty można wykonać z punktów kratowych.
Na wspólnym wykresie: \(f(-1)=1\), \(f(0)=-2\), \(f(2)=0\). W punkcie \(x=0\) kółko na wysokości \(2\) jest puste; liczy się punkt zamalowany na wysokości \(-2\).
Gdy w zadaniu występuje kilka wartości funkcji, najpierw odczytaj je osobno, a dopiero potem wykonaj działania:
Uwaga: dla jednego argumentu funkcja może mieć tylko jedną wartość. Dwa zamalowane punkty jeden nad drugim nie tworzą wykresu funkcji.
Patrz na wykres z lewej na prawą
Dziedzina \(D_f\) to zbiór argumentów \(x\), dla których funkcja ma wartość. Wyobraź sobie rzut wykresu na oś poziomą: zaznacz wszystkie te \(x\), nad którymi lub pod którymi leży choć jeden punkt wykresu.
Na wspólnym wykresie: \(D_f=[-3,2]\). Chociaż punkt \((0,2)\) jest pusty, argument \(0\) należy do dziedziny, ponieważ punkt \((0,-2)\) jest zamalowany.
Patent: sprawdzaj osobno lewy i prawy koniec oraz ewentualne przerwy. Punkt zamalowany oznacza włączenie końca (nawias kwadratowy), punkt pusty — wyłączenie (nawias okrągły), chyba że przy tym samym \(x\) jest inny punkt należący do wykresu.
Jeśli wykres składa się z rozłącznych części, dziedzina może być sumą przedziałów lub zbiorem pojedynczych liczb. Nie dopowiadaj odcinków, których nie ma na rysunku.
Teraz spójrz z dołu do góry
Zbiór wartości \(W_f\) zawiera wszystkie liczby \(y\), które funkcja rzeczywiście przyjmuje. Tym razem odczytuj wysokości punktów na osi pionowej.
Na wspólnym wykresie: najniższa osiągana wysokość wynosi \(-2\), a do wysokości \(2\) wykres jedynie się zbliża. Zatem:
Uwaga: nie każdy zbiór wartości jest jednym przedziałem — mogą wystąpić luki lub pojedyncze wysokości, np. \(\{-3\}\cup[1,5)\). Pusty punkt na pewnej wysokości nie wyklucza jej, jeżeli wykres osiąga tę samą wysokość w innym miejscu.
Patent: poziomy odcinek daje tylko jedną wartość funkcji, choć zawiera nieskończenie wiele argumentów.
Szukaj przecięć z poziomem
Miejsce zerowe to argument, dla którego \(f(x)=0\), czyli punkt przecięcia wykresu z osią \(x\). Pustego kółka leżącego na osi nie liczymy.
Na wspólnym wykresie: równanie \(f(x)=0\) ma dwa rozwiązania:
Aby rozwiązać \(f(x)=c\), poprowadź w myślach poziomą prostą \(y=c\) i wypisz argumenty punktów przecięcia, nie ich wysokości. Na przykład \(f(x)=1\) ma jedno rozwiązanie \(x=-1\), natomiast \(f(x)=2\) nie ma rozwiązań, bo odpowiadający mu koniec odcinka jest pusty.
Patent: gdy cała część wykresu leży na poziomie \(y=c\), rozwiązań jest nieskończenie wiele. Uwzględniaj także punkty izolowane.
Nad osią, pod osią, na osi
Najpierw ustal, gdzie leży wykres względem osi \(x\). Nad osią: \(f(x)>0\). Pod osią: \(f(x)<0\). Na osi: \(f(x)=0\).
Dla \(f(x)\geq0\) dołączamy miejsca zerowe, a dla \(f(x)\leq0\) wybieramy punkty na osi i pod nią — zawsze tylko te, które należą do wykresu.
Na wspólnym wykresie:
Pułapka: dla \(x=0\) funkcja ma wartość \(-2\), nie \(2\). W odpowiedzi podajemy argumenty \(x\), a nie wartości \(y\).
Oś zastąp prostą poziomą
Warunek \(f(x)>2\) oznacza punkty powyżej prostej \(y=2\), a \(f(x)\leq-1\) — punkty na lub poniżej prostej \(y=-1\). Ta sama metoda działa dla dowolnej liczby, nie tylko dla zera.
Na wspólnym wykresie: aby znaleźć argumenty spełniające \(f(x)\geq1\), zaznacz poziom \(y=1\), wybierz punkty na nim i wyżej, a następnie odczytaj ich argumenty:
Przy warunku z dwoma granicami, np. \(0\leq f(x)<3\), szukaj fragmentów wykresu mieszczących się w odpowiednim poziomym pasie. Znak \(\leq\) włącza poziom brzegowy, a \(<\) go wyklucza.
Patent: jeśli polecenie dotyczy tylko liczb całkowitych, najpierw znajdź cały zbiór, a dopiero potem wypisz należące do niego liczby całkowite. Tutaj dla \(f(x)\geq1\) jedynym argumentem całkowitym jest \(-1\).
Obserwuj ruch od lewej do prawej
Rosnąca: gdy \(x\) się zwiększa, \(f(x)\) rośnie. Malejąca: wartości spadają. Stała: wartości się nie zmieniają. Funkcja niemalejąca może też być chwilami stała, podobnie nierosnąca.
Na wspólnym wykresie: funkcja jest rosnąca osobno na przedziałach \([-3,0)\) i \([0,2]\). Nie jest jednak rosnąca na całej dziedzinie, ponieważ przy przejściu przez \(x=0\) wartość spada z okolic \(2\) do \(-2\).
Patent: sprawdzaj nie tylko nachylenie każdego odcinka, lecz także skoki, puste końce i przerwy. Odcinek poziomy wyklucza ścisłą rosnącość lub malejącość na przedziale, który go zawiera.
Jeśli zadanie prosi o maksymalne przedziały monotoniczności, nie dziel ich bez potrzeby. Dwa przedziały mogą mieć wspólny koniec w punkcie zmiany kierunku, ale nie wolno łączyć ich przez lukę w dziedzinie.
Czy najwyższy i najniższy punkt istnieją?
Wartość największa to najwyższa wysokość osiągana przez wykres; wartość najmniejsza to najniższa wysokość osiągana przez wykres. To nie to samo co argument, w którym funkcja przyjmuje daną wartość.
Na wspólnym wykresie: najmniejsza wartość wynosi \(-2\) i jest przyjmowana dla \(x=0\). Wartość największa nie istnieje: wykres zbliża się do wysokości \(2\), lecz punkt \((0,2)\) jest pusty.
Uwaga: wartość skrajna może wystąpić dla jednego argumentu, wielu argumentów, a nawet dla wszystkich argumentów pewnego przedziału. Jeśli górny koniec jest pusty i brak innego punktu na tej wysokości, nie zapisuj go jako wartości największej.
Gdy polecenie ogranicza argumenty, np. do \(x\in[0,2]\), bierz pod uwagę tylko tę część wykresu. W naszym przykładzie na \([0,2]\) wartość największa wynosi \(0\) i występuje dla \(x=2\).
Trening maturalny
Pracuj po kolei lub wybierz temat. Każde zadanie ma odpowiedź i pełne rozwiązanie.
Zadania zamknięte
01–30W każdym zadaniu wybierz jedną poprawną odpowiedź spośród A–D.
Na podstawie wykresu wskaż wartość \(f(-2)\).
Odpowiedź i rozwiązanie
Dla argumentu \(-2\) punkt wykresu znajduje się na wysokości \(1\). Odczytujemy punkt \((-2,1)\), zatem \(f(-2)=1\).
Wykres składa się z dwóch oddzielnych części. Dziedziną funkcji jest
Odpowiedź i rozwiązanie
Pierwsza część odpowiada argumentom od \(-6\) bez tego końca do \(-2\) włącznie. Druga zaczyna się za \(0\) i kończy w \(5\) włącznie.
Pomiędzy tymi częściami nie ma wykresu. Dziedzina to \((-6,-2]\) \(\cup(0,5]\).
Który zbiór zawiera wszystkie i tylko wartości przyjmowane przez funkcję?
Odpowiedź i rozwiązanie
Lewy poziomy fragment daje jedynie wartość \(-2\). Środkowy przyjmuje wszystkie wartości od \(1\) do \(4\) włącznie. Prawy daje wartość \(2\), która już należy do tego przedziału.
Nie są przyjmowane wartości pomiędzy \(-2\) a \(1\). Stąd \(W_f=\{-2\}\) \(\cup[1,4]\).
Dalsza część dostępna jest dla Użytkowników PREMIUM 👉 Abonament PREMIUM