Rozdział 06 · The Mathteacher

Równania i nierówności

Od sprawnego rachunku do samodzielnego modelowania. 70 autorskich zadań: rozwiązywanie, interpretacja, analiza błędów i zadania odwrotne.

70autorskich zadań
30zamkniętych
20Prawda–Fałsz
20otwartych
Zanim zaczniesz

Minimum teorii.
Maksimum przydatności.

Krótki przewodnik po metodach, które pomagają rozpoznawać i rozwiązywać zadania maturalne.

Jak podejść do zadania? Najpierw rozpoznaj typ równania lub nierówności. Następnie sprawdź, czy są ograniczenia dla niewiadomej, wybierz metodę i wykonaj rachunki. Na końcu zapisz odpowiedź we właściwej postaci: liczb, przedziału lub zbioru. Uwaga: przy mnożeniu albo dzieleniu nierówności przez liczbę ujemną zmień zwrot znaku.
01 · Równania liniowe

Uprość, a potem rozwiąż

Najprostszy plan: 1. Usuń nawiasy i mianowniki liczbowe. 2. Przenieś wyrazy z niewiadomą na jedną stronę. 3. Podziel przez współczynnik przy niewiadomej, jeśli jest niezerowy.

Przykład. Pomnóż obie strony przez 3, pamiętając o całym liczniku:

\(\displaystyle \frac{x-2}{3}=5\)
\(\displaystyle x-2=15\quad\Longrightarrow\quad x=17.\)

Po uporządkowaniu otrzymujesz zwykle postać \(ax=b\). Gdy \(a\ne0\), mamy \(x=\frac ba\). Jeśli \(a=0\), sprawdź prawą stronę: \(0x=0\) ma nieskończenie wiele rozwiązań, a \(0x=3\) nie ma żadnego.

Maturalny patent. Najpierw zredukuj wyrazy podobne. Nawet równanie z \(x^2\) może po uproszczeniu stać się liniowe.

02 · Nierówności liniowe

Pilnuj zwrotu i końców

Rozwiązujesz podobnie jak równanie. Jedna różnica: gdy mnożysz lub dzielisz obie strony przez liczbę ujemną, odwracasz zwrot nierówności.

\(\displaystyle -4x<20\quad\Longrightarrow\quad x>-5.\)

Wynik możesz zapisać jako przedział \((-5,\infty)\). Liczba \(-5\) do niego nie należy, ponieważ znak jest ostry.

Zapamiętaj: przy \(<\) i \(>\) końca nie włączamy, a przy \(\leq\) i \(\geq\) — włączamy. Przy \(\pm\infty\) zawsze stosujemy nawias okrągły.

Jeśli warunki mają zachodzić jednocześnie, wybierz część wspólną. Na przykład \(x>-2\) oraz \(x\leq4\) dają \((-2,4]\).

Maturalny patent. Gdy zadanie pyta tylko o liczby całkowite, najpierw ustal cały przedział rozwiązań, a dopiero potem wybierz z niego liczby całkowite.

03 · Równania kwadratowe

Wybierz najprostszą metodę

Równanie kwadratowe ma postać \(ax^2+bx+c=0\), gdzie \(a\ne0\). Jeśli nie widać łatwego rozkładu na czynniki, policz wyróżnik:

\(\displaystyle \Delta=b^2-4ac.\)

Trzy możliwości: gdy \(\Delta>0\) — dwa różne rozwiązania, gdy \(\Delta=0\) — jedno rozwiązanie, a gdy \(\Delta<0\) — brak rozwiązań rzeczywistych.

\(\displaystyle x_1=\frac{-b-\sqrt\Delta}{2a},\quad x_2=\frac{-b+\sqrt\Delta}{2a}\quad(\Delta>0).\)

Przy \(\Delta=0\) korzystamy z \(x=-\frac b{2a}\). Wzory na rozwiązania są w tablicach maturalnych — ważne, by rozpoznać, kiedy ich użyć.

Szybciej bez wyróżnika: z \((x+5)^2=4\) otrzymasz \(x+5=2\) lub \(x+5=-2\), czyli \(x=-3\) lub \(x=-7\).

04 · Nierówności kwadratowe

Najpierw zera, potem znak

Schemat w czterech krokach: 1. Przenieś wszystkie wyrazy na lewą stronę. 2. Wyznacz miejsca zerowe trójmianu. 3. Określ, gdzie trójmian jest dodatni, a gdzie ujemny. 4. Wybierz przedziały pasujące do znaku nierówności.

Przykład. Rozwiąż \((x+2)(x-7)\leq0\). Miejsca zerowe to \(-2\) i \(7\). Współczynnik przy \(x^2\) jest dodatni, więc trójmian jest ujemny między miejscami zerowymi, a dodatni poza nimi.

\(\displaystyle (x+2)(x-7)\leq0\quad\Longrightarrow\quad x\in[-2,7].\)

Końce należą do rozwiązania, ponieważ mamy znak \(\leq\). Przy \(<\) otrzymalibyśmy przedział otwarty \((-2,7)\). Jeśli współczynnik przy \(x^2\) jest ujemny, znaki trójmianu są odwrotne.

Uwaga na szczególne przypadki: przy \(\Delta<0\) trójmian ma zawsze znak współczynnika \(a\). Gdy jest jedno miejsce zerowe, trójmian może dotykać osi bez zmiany znaku, np. \((x-1)^2\geq0\) dla każdej liczby rzeczywistej, natomiast \((x-1)^2\leq0\) tylko dla \(x=1\).

Maturalny patent. W nierówności nie wystarczy znaleźć miejsc zerowych: trzeba jeszcze ustalić znak wyrażenia i sprawdzić, czy końce przedziałów należą do rozwiązania.

05 · Iloczyn i potęga

Nie zgub żadnego rozwiązania

Iloczyn równy zeru: wystarczy, że jeden z czynników jest zerem. Dlatego zamiast rozwijać nawiasy, rozwiąż osobno proste równania.

\(\displaystyle (x-3)(x+1)=0\)
\(\displaystyle x-3=0\quad\text{lub}\quad x+1=0,\)
\(\displaystyle x=3\quad\text{lub}\quad x=-1.\)

Nie każdy czynnik musi mieć miejsce zerowe: \(x^2+1>0\) dla każdej liczby rzeczywistej.

Potęgi: z \(x^3=-125\) wynika \(x=-5\). Natomiast \(x^4=81\) ma dwa rozwiązania: \(-3\) i \(3\). Przy parzystej potędze pamiętaj o obu znakach, jeśli prawa strona jest dodatnia.

Pułapka. Nie dziel pochopnie przez wyrażenie zawierające niewiadomą: gdy może być równe zeru, stracisz część rozwiązań.

06 · Równania wymierne

Dziedzina przed rachunkami

Krok 1. Dziedzina. Zapisz, dla jakich wartości niewiadomej każdy mianownik jest różny od zera.

Krok 2. Usuń mianowniki. Możesz pomnożyć obie strony przez wspólny mianownik, ale tylko dla wartości dopuszczalnych.

Krok 3. Rozwiąż i sprawdź. Każdy znaleziony wynik musi należeć do dziedziny.

Przykład:

\(\displaystyle \frac{x+2}{x-5}=4,\qquad x\ne5.\)
\(\displaystyle x+2=4(x-5)\quad\Longrightarrow\quad 3x=22\)
\(\displaystyle x=\frac{22}{3}\ne5.\)

Uwaga. Nawet jeśli po skróceniu mianownik znika, nie wolno zapomnieć o wykluczonych wartościach. Na przykład \(\frac{x-2}{x-2}=1\) jest prawdziwe tylko dla \(x\ne2\).

07 · Układy równań

Jedna para, dwa warunki

Rozwiązanie układu to para \((x,y)\), która spełnia oba równania. Najczęściej wykorzystasz podstawianie albo metodę przeciwnych współczynników.

Przykład metodą podstawiania:

\(\displaystyle \begin{cases}x+2y=9,\\x-y=3.\end{cases}\)

1. Z drugiego równania wyznacz \(x=y+3\).

2. Podstaw do pierwszego: \(y+3+2y=9\), zatem \(y=2\).

3. Oblicz \(x=5\). Rozwiązaniem jest para \((5,2)\).

Interpretacja geometryczna: proste przecinające się dają jedną parę rozwiązań; proste równoległe i różne — brak rozwiązań; proste pokrywające się — nieskończenie wiele par.

08 · Modelowanie i zadania odwrotne

Nazwij wielkość i sprawdź sens

Zadania z treścią: 1. Nazwij niewiadomą i podaj jej jednostkę. 2. Zapisz zależności w postaci równania, nierówności lub układu. 3. Oblicz wynik i sprawdź, czy ma sens w sytuacji opisanej w zadaniu.

Przykład. Kupiono 5 biletów po 18 zł (normalne) lub 12 zł (ulgowe), płacąc 78 zł. Jeśli \(x\) jest liczbą biletów normalnych, to ulgowych jest \(5-x\):

\(\displaystyle 18x+12(5-x)=78\quad\Longrightarrow\quad x=3.\)

Zatem kupiono 3 bilety normalne i 2 ulgowe. Wynik jest liczbą całkowitą i spełnia warunki zadania.

Zadania odwrotne: jeśli znasz pierwiastek równania, podstaw go w miejsce \(x\), aby wyznaczyć nieznany współczynnik. Jeśli znasz dwa różne pierwiastki \(p,q\) równania kwadratowego, wykorzystaj postać \(a(x-p)(x-q)=0\).

Maturalny patent. Gdy podano skończone punkty graniczne przedziałów rozwiązań nierówności kwadratowej, sprawdź, czy są miejscami zerowymi trójmianu; następnie dobierz znak trójmianu do treści.

Teraz Twoja kolej

Trening maturalny

Rozwiązuj zadania po kolei. Każde zadanie ma odpowiedź i pełne rozwiązanie.

Zadania zamknięte

01–30

W każdym zadaniu wybierz jedną poprawną odpowiedź spośród A–D.

ZADANIE 01Równania linioweI · podstawa

Rozwiązaniem równania \(\dfrac{2x-1}{3}-\dfrac{x+2}{4}=\dfrac16\) jest liczba

Odpowiedź do zadania 1
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: C. \(\dfrac{12}{5}\)

Mnożymy obie strony przez wspólny mianownik \(12\):

\(\displaystyle 4(2x-1)-3(x+2)\)\(\displaystyle =2,\)
\(\displaystyle 8x-4-3x-6\)\(\displaystyle =2,\)
\(\displaystyle 5x\)\(\displaystyle =12,\)\(\displaystyle x\)\(\displaystyle =\frac{12}{5}.\)
ZADANIE 02Równania linioweII · standard

Równanie \((x+3)^2-x(x+6)=9\) jest spełnione przez

Odpowiedź do zadania 2
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: A. każdą liczbę rzeczywistą.

Rozwijamy kwadrat sumy i iloczyn:

\(\displaystyle x^2+6x+9-x^2-6x\)\(\displaystyle =9.\)

Po redukcji otrzymujemy \(9=9\). Równość jest prawdziwa dla każdej liczby rzeczywistej.

Zapamiętaj. O typie równania decyduje jego postać po uproszczeniu. Same składniki z \(x^2\) nie przesądzają, że równanie jest kwadratowe.
ZADANIE 03Odtwarzanie warunkówI · podstawa

Liczba \(-2\) jest rozwiązaniem równania \(5(x-k)=3x+8\). Wartość \(k\) wynosi

Odpowiedź do zadania 3
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: A. \(-\dfrac{12}{5}\)

Podstawiamy znane rozwiązanie \(x=-2\):

\(\displaystyle 5(-2-k)\)\(\displaystyle =3\cdot(-2)+8,\)
\(\displaystyle -10-5k\)\(\displaystyle =2,\)
\(\displaystyle -5k\)\(\displaystyle =12,\)\(\displaystyle k\)\(\displaystyle =-\frac{12}{5}.\)

Dalsza część dostępna jest dla Użytkowników PREMIUM  👉 Abonament PREMIUM

Wyczyścić odpowiedzi i postęp?
Rozpoczniesz pracę z dostępnymi zadaniami od początku.