Rozdział 06 · The Mathteacher
Równania i nierówności
Od sprawnego rachunku do samodzielnego modelowania. 70 autorskich zadań: rozwiązywanie, interpretacja, analiza błędów i zadania odwrotne.
Minimum teorii.
Maksimum przydatności.
Krótki przewodnik po metodach, które pomagają rozpoznawać i rozwiązywać zadania maturalne.
Uprość, a potem rozwiąż
Najprostszy plan: 1. Usuń nawiasy i mianowniki liczbowe. 2. Przenieś wyrazy z niewiadomą na jedną stronę. 3. Podziel przez współczynnik przy niewiadomej, jeśli jest niezerowy.
Przykład. Pomnóż obie strony przez 3, pamiętając o całym liczniku:
Po uporządkowaniu otrzymujesz zwykle postać \(ax=b\). Gdy \(a\ne0\), mamy \(x=\frac ba\). Jeśli \(a=0\), sprawdź prawą stronę: \(0x=0\) ma nieskończenie wiele rozwiązań, a \(0x=3\) nie ma żadnego.
Maturalny patent. Najpierw zredukuj wyrazy podobne. Nawet równanie z \(x^2\) może po uproszczeniu stać się liniowe.
Pilnuj zwrotu i końców
Rozwiązujesz podobnie jak równanie. Jedna różnica: gdy mnożysz lub dzielisz obie strony przez liczbę ujemną, odwracasz zwrot nierówności.
Wynik możesz zapisać jako przedział \((-5,\infty)\). Liczba \(-5\) do niego nie należy, ponieważ znak jest ostry.
Zapamiętaj: przy \(<\) i \(>\) końca nie włączamy, a przy \(\leq\) i \(\geq\) — włączamy. Przy \(\pm\infty\) zawsze stosujemy nawias okrągły.
Jeśli warunki mają zachodzić jednocześnie, wybierz część wspólną. Na przykład \(x>-2\) oraz \(x\leq4\) dają \((-2,4]\).
Maturalny patent. Gdy zadanie pyta tylko o liczby całkowite, najpierw ustal cały przedział rozwiązań, a dopiero potem wybierz z niego liczby całkowite.
Wybierz najprostszą metodę
Równanie kwadratowe ma postać \(ax^2+bx+c=0\), gdzie \(a\ne0\). Jeśli nie widać łatwego rozkładu na czynniki, policz wyróżnik:
Trzy możliwości: gdy \(\Delta>0\) — dwa różne rozwiązania, gdy \(\Delta=0\) — jedno rozwiązanie, a gdy \(\Delta<0\) — brak rozwiązań rzeczywistych.
Przy \(\Delta=0\) korzystamy z \(x=-\frac b{2a}\). Wzory na rozwiązania są w tablicach maturalnych — ważne, by rozpoznać, kiedy ich użyć.
Szybciej bez wyróżnika: z \((x+5)^2=4\) otrzymasz \(x+5=2\) lub \(x+5=-2\), czyli \(x=-3\) lub \(x=-7\).
Najpierw zera, potem znak
Schemat w czterech krokach: 1. Przenieś wszystkie wyrazy na lewą stronę. 2. Wyznacz miejsca zerowe trójmianu. 3. Określ, gdzie trójmian jest dodatni, a gdzie ujemny. 4. Wybierz przedziały pasujące do znaku nierówności.
Przykład. Rozwiąż \((x+2)(x-7)\leq0\). Miejsca zerowe to \(-2\) i \(7\). Współczynnik przy \(x^2\) jest dodatni, więc trójmian jest ujemny między miejscami zerowymi, a dodatni poza nimi.
Końce należą do rozwiązania, ponieważ mamy znak \(\leq\). Przy \(<\) otrzymalibyśmy przedział otwarty \((-2,7)\). Jeśli współczynnik przy \(x^2\) jest ujemny, znaki trójmianu są odwrotne.
Uwaga na szczególne przypadki: przy \(\Delta<0\) trójmian ma zawsze znak współczynnika \(a\). Gdy jest jedno miejsce zerowe, trójmian może dotykać osi bez zmiany znaku, np. \((x-1)^2\geq0\) dla każdej liczby rzeczywistej, natomiast \((x-1)^2\leq0\) tylko dla \(x=1\).
Maturalny patent. W nierówności nie wystarczy znaleźć miejsc zerowych: trzeba jeszcze ustalić znak wyrażenia i sprawdzić, czy końce przedziałów należą do rozwiązania.
Nie zgub żadnego rozwiązania
Iloczyn równy zeru: wystarczy, że jeden z czynników jest zerem. Dlatego zamiast rozwijać nawiasy, rozwiąż osobno proste równania.
Nie każdy czynnik musi mieć miejsce zerowe: \(x^2+1>0\) dla każdej liczby rzeczywistej.
Potęgi: z \(x^3=-125\) wynika \(x=-5\). Natomiast \(x^4=81\) ma dwa rozwiązania: \(-3\) i \(3\). Przy parzystej potędze pamiętaj o obu znakach, jeśli prawa strona jest dodatnia.
Pułapka. Nie dziel pochopnie przez wyrażenie zawierające niewiadomą: gdy może być równe zeru, stracisz część rozwiązań.
Dziedzina przed rachunkami
Krok 1. Dziedzina. Zapisz, dla jakich wartości niewiadomej każdy mianownik jest różny od zera.
Krok 2. Usuń mianowniki. Możesz pomnożyć obie strony przez wspólny mianownik, ale tylko dla wartości dopuszczalnych.
Krok 3. Rozwiąż i sprawdź. Każdy znaleziony wynik musi należeć do dziedziny.
Przykład:
Uwaga. Nawet jeśli po skróceniu mianownik znika, nie wolno zapomnieć o wykluczonych wartościach. Na przykład \(\frac{x-2}{x-2}=1\) jest prawdziwe tylko dla \(x\ne2\).
Jedna para, dwa warunki
Rozwiązanie układu to para \((x,y)\), która spełnia oba równania. Najczęściej wykorzystasz podstawianie albo metodę przeciwnych współczynników.
Przykład metodą podstawiania:
1. Z drugiego równania wyznacz \(x=y+3\).
2. Podstaw do pierwszego: \(y+3+2y=9\), zatem \(y=2\).
3. Oblicz \(x=5\). Rozwiązaniem jest para \((5,2)\).
Interpretacja geometryczna: proste przecinające się dają jedną parę rozwiązań; proste równoległe i różne — brak rozwiązań; proste pokrywające się — nieskończenie wiele par.
Nazwij wielkość i sprawdź sens
Zadania z treścią: 1. Nazwij niewiadomą i podaj jej jednostkę. 2. Zapisz zależności w postaci równania, nierówności lub układu. 3. Oblicz wynik i sprawdź, czy ma sens w sytuacji opisanej w zadaniu.
Przykład. Kupiono 5 biletów po 18 zł (normalne) lub 12 zł (ulgowe), płacąc 78 zł. Jeśli \(x\) jest liczbą biletów normalnych, to ulgowych jest \(5-x\):
Zatem kupiono 3 bilety normalne i 2 ulgowe. Wynik jest liczbą całkowitą i spełnia warunki zadania.
Zadania odwrotne: jeśli znasz pierwiastek równania, podstaw go w miejsce \(x\), aby wyznaczyć nieznany współczynnik. Jeśli znasz dwa różne pierwiastki \(p,q\) równania kwadratowego, wykorzystaj postać \(a(x-p)(x-q)=0\).
Maturalny patent. Gdy podano skończone punkty graniczne przedziałów rozwiązań nierówności kwadratowej, sprawdź, czy są miejscami zerowymi trójmianu; następnie dobierz znak trójmianu do treści.
Trening maturalny
Rozwiązuj zadania po kolei. Każde zadanie ma odpowiedź i pełne rozwiązanie.
Zadania zamknięte
01–30W każdym zadaniu wybierz jedną poprawną odpowiedź spośród A–D.
Rozwiązaniem równania \(\dfrac{2x-1}{3}-\dfrac{x+2}{4}=\dfrac16\) jest liczba
Odpowiedź i rozwiązanie
Mnożymy obie strony przez wspólny mianownik \(12\):
Równanie \((x+3)^2-x(x+6)=9\) jest spełnione przez
Odpowiedź i rozwiązanie
Rozwijamy kwadrat sumy i iloczyn:
Po redukcji otrzymujemy \(9=9\). Równość jest prawdziwa dla każdej liczby rzeczywistej.
Liczba \(-2\) jest rozwiązaniem równania \(5(x-k)=3x+8\). Wartość \(k\) wynosi
Odpowiedź i rozwiązanie
Podstawiamy znane rozwiązanie \(x=-2\):
Dalsza część dostępna jest dla Użytkowników PREMIUM 👉 Abonament PREMIUM