Rozdział 20 · The Mathteacher

Statystyka

Od odczytania diagramu do trafnego wniosku. 70 autorskich zadań — średnie, mediana, dominanta, brakujące dane i porównywanie wyników. Różne poziomy trudności, precyzyjne wykresy i rozwiązania krok po kroku.

70autorskich zadań
30zamkniętych
20Prawda–Fałsz
20otwartych
Zanim zaczniesz

Minimum teorii.
Maksimum przydatności.

Średnia, mediana i dominanta opisują dane na różne sposoby. Krótkie przykłady pokażą Ci, jak je obliczać, czytać tabele i diagramy oraz sprawdzać wnioski.

Jak pracować? Najpierw ustal, co oznaczają dane i ile ich jest. Do średniej potrzebujesz sumy i liczby wyników, do mediany — uporządkowania, a do dominanty — liczby wystąpień. Na diagramie sprawdź osie, jednostki i legendę. Rozwiązanie otwórz dopiero po samodzielnej próbie.
01 · Suma i liczebność

Średnia: ile przypadłoby na jeden wynik po wyrównaniu?

Dodaj wszystkie wartości, a następnie podziel sumę przez liczbę danych. Każde wystąpienie liczby liczysz osobno, nawet jeśli wartości się powtarzają.

\(\overline{x}=\dfrac{x_1+x_2+\ldots+x_n}{n}\).

Symbol \(\overline{x}\) oznacza średnią, a \(n\) — liczbę wyników. Przykład: dla danych \(2,4,4,10\) suma wynosi 20, a liczba danych 4. Średnia to \(\overline{x}=\dfrac{20}{4}=5\). Dwie czwórki uwzględniasz dwukrotnie.

Znasz średnią i szukasz sumy? Odwróć obliczenie: \(S=n\overline{x}\). Pięć wyników o średniej 8 ma sumę \(5\cdot8=40\). Jeśli cztery znane wyniki dają razem 31, brakujący wynosi \(40-31=9\).

Średnia nie musi występować w zestawie ani być liczbą całkowitą. Musi jednak leżeć między najmniejszą a największą wartością, włącznie z nimi.

02 · Znaczenie wag

Średnia ważona: nie każdy wynik liczy się tak samo

Waga mówi, jak duży wpływ ma dany wynik. Może oznaczać jego znaczenie, np. wagę sprawdzianu, albo liczbę wystąpień. Pomnóż każdy wynik przez jego wagę, dodaj iloczyny i podziel przez sumę wag.

\(\overline{x}_w=\dfrac{w_1x_1+\ldots+w_kx_k}{w_1+\ldots+w_k}\).

Przykład: wynik 3 ma wagę 2, a wynik 7 wagę 1. Obliczasz \(\overline{x}_w=\dfrac{2\cdot3+1\cdot7}{2+1}=\dfrac{13}{3}\). Możesz wyobrazić sobie zwykłą średnią zestawu \(3,3,7\).

W mianowniku stoi suma wag, tutaj 3, a nie liczba różnych wyników, czyli 2. Większa waga trójki sprawia, że średnia jest bliższa 3 niż 7.

Pomnożenie wszystkich wag przez tę samą dodatnią liczbę nie zmienia średniej. Wagi 2 i 1 dają więc ten sam wynik co 4 i 2. Przy wagach procentowych, np. 40% i 60%, możesz użyć wag 40 i 60 oraz podzielić przez 100.

03 · Najpierw porządek

Mediana: znajdź środek uporządkowanego zestawu

Najpierw ustaw liczby od najmniejszej do największej, pozostawiając wszystkie powtórzenia. Dopiero wtedy szukaj środka.

Gdy liczba danych jest nieparzysta, wybierz jedną środkową wartość. Zestaw \(9,2,5,2,7\) po uporządkowaniu ma postać \(2,2,5,7,9\). Środkowa, trzecia liczba to 5, więc mediana wynosi 5.

Gdy liczba danych jest parzysta, oblicz średnią dwóch środkowych wartości. Dla \(2,5,7,12\) jest to \(M=\dfrac{5+7}{2}=6\). Mediana może więc nie występować w zestawie.

Jak znaleźć pozycję? Dla \(n=2k+1\) danych jest to pozycja \(k+1\). Dla \(n=2k\) są to pozycje \(k\) i \(k+1\). Przy 20 wynikach wybierasz wartości na miejscach 10. i 11., a nie wartości równe 10 i 11.

Jeśli w zestawie jest niewiadoma, sprawdź, gdzie może znaleźć się po uporządkowaniu. Kolejność zapisu w treści nie musi być kolejnością rosnącą.

04 · Najczęstsza wartość

Dominanta: który wynik powtarza się najczęściej?

Dominanta, nazywana też modą, to najczęściej występująca wartość. Policz wystąpienia poszczególnych wyników i wybierz ten, którego jest najwięcej.

Przykład: w zestawie \(1,4,4,4,9\) liczba 4 występuje trzy razy. Dominantą jest więc 4. Liczba 3 mówi, ile razy występuje dominanta, a 9 jest największym wynikiem — żadna z nich nie jest tu dominantą.

Zestaw może mieć kilka dominant. W danych \(1,2,2,5,5,8\) najczęściej występują 2 i 5, obie po dwa razy. Mamy dwie dominanty.

Na diagramie przedstawiającym liczebności znajdź najwyższy słupek, a potem odczytaj wartość, której dotyczy. Sama wysokość słupka oznacza liczbę wystąpień.

Jeżeli zadanie wymaga jednej, jedynej dominanty, jej liczebność musi być większa od liczebności każdej innej wartości.

05 · Tabela lub słupki

Wartość i liczba jej wystąpień to dwie różne informacje

Tabela liczebności jest skróconym zapisem całego zestawu. Spójrz na przykład:

Przykładowa tabela wartości i liczebności
Wartość025
Liczba wystąpień231

To zestaw \(0,0,2,2,2,5\). Mamy \(2+3+1=6\) danych, a ich suma wynosi \(0\cdot2+2\cdot3+5\cdot1=11\). Zatem \(\overline{x}=\dfrac{11}{6}\). Nie licz zwykłej średniej samych wartości z nagłówka.

Mediana bez wypisywania wszystkich danych: zera zajmują miejsca 1–2, dwójki miejsca 3–5, a piątka miejsce 6. Wartości na miejscach 3. i 4. to dwójki, więc mediana wynosi 2. Dominantą również jest 2, bo występuje najczęściej.

Liczebność narastająca obejmuje daną wartość i wszystkie mniejsze. W tym przykładzie kolejno otrzymasz 2, 5 i 6. Aby odzyskać liczbę dwójek, odejmij \(5-2=3\). Takich narastających liczb nie dodawaj do siebie — część wyników policzyłbyś wielokrotnie.

06 · Czytaj skalę

Diagram: najpierw sprawdź, co pokazuje

Zacznij od tytułu, podpisów osi, jednostek i legendy. Ustal, czy wysokość słupka oznacza liczbę osób, procent, czas czy inną wielkość. Sprawdź też, ile oznacza jedna działka skali.

Udział procentowy obliczasz względem całej badanej grupy:

\(\dfrac{\text{liczba osób w części}}{\text{liczba osób w całości}}\cdot100\%\).

Jeśli 6 z 24 osób wybrało rower, jest to \(\dfrac{6}{24}\cdot100\%=25\%\). Na diagramie kołowym ten sam udział odpowiada kątowi \(\dfrac{25}{100}\cdot360^\circ=90^\circ\).

Całe koło oznacza \(100\%\) i \(360^\circ\). Dla sektora o kącie \(\alpha\) udział w całości wynosi \(\dfrac{\alpha}{360^\circ}\). Aby otrzymać liczbę osób, pomnóż ten ułamek przez liczebność całej grupy.

Na wykresie zmian w czasie wynik danego dnia odczytaj z punktu. Przyrost oblicz jako wynik późniejszy minus wcześniejszy. Wzrost z 20 do 25 to przyrost o 5, czyli \(\dfrac{25-20}{20}\cdot100\%=25\%\).

„Mniej niż 3” nie obejmuje 3, a „co najmniej 3” obejmuje również 3. Te słowa decydują, które słupki lub części tabeli uwzględnić.

07 · Wspólne zestawienie

Łączenie grup: dodaj sumy, a nie same średnie

Średnia większej grupy powinna mieć większy wpływ na wspólny wynik. Najpierw odtwórz sumę wyników każdej grupy, mnożąc jej średnią przez liczbę osób. Potem dodaj sumy i podziel przez łączną liczbę osób.

\(\overline{x}=\dfrac{n_A\overline{x}_A+n_B\overline{x}_B}{n_A+n_B}\).

Przykład: w grupie A są 4 osoby ze średnią 10, a w B jest 6 osób ze średnią 20. Sumy wyników to 40 i 120, zatem \(\overline{x}=\dfrac{40+120}{4+6}=16\).

Zwykła średnia liczb 10 i 20 dałaby 15 i byłaby tu błędna. Gdy grupy są jednakowo liczne, można uśrednić ich średnie bez dodatkowych wag.

Jeśli liczebności są nieznane, oznacz jedną przez \(n\), a drugą zapisz z łącznej liczby osób, np. \(30-n\). Następnie ułóż równanie opisujące wspólną sumę wyników.

Średnich grup nie wystarczy do obliczenia mediany całego zestawu. Mediana zależy od konkretnych wartości i ich kolejności.

08 · Przelicz sumę

Dopisanie, usunięcie czy poprawka?

Najpierw oblicz dotychczasową sumę \(S=n\overline{x}\). Potem sprawdź osobno, co dzieje się z sumą i liczbą danych.

Dopisujesz wynik \(a\): nowa suma to \(S+a\), a liczba danych \(n+1\). Nowa średnia wynosi \(\dfrac{S+a}{n+1}\).

Usuwasz wynik \(a\): średnia pozostałych danych to \(\dfrac{S-a}{n-1}\), o ile po usunięciu zestaw nie jest pusty.

Zmieniasz błędny wynik \(a\) na poprawny \(b\): odejmij stary i dodaj nowy. Średnia wynosi \(\dfrac{S-a+b}{n}\). Liczba danych się nie zmienia.

Przykład: pięć wyników ma średnią 10, więc sumę 50. Po dopisaniu 16 średnia to \(\dfrac{50+16}{6}=11\). Jeśli zamiast dopisywać, poprawisz w pierwotnym zestawie 16 na 6, średnia wyniesie \(\dfrac{50-16+6}{5}=8\).

Dopisanie liczby równej dotychczasowej średniej jej nie zmienia. Liczba większa od średniej podnosi ją, a mniejsza — obniża.

09 · Zmiana wszystkich danych

Ten sam zabieg na każdym wyniku

Jeśli do każdej liczby dodasz 3, średnia i mediana również wzrosną o 3. Jeśli wszystkie liczby pomnożysz przez 2, średnia i mediana także się podwoją. Nie trzeba liczyć ich od początku.

Ogólnie, gdy \(y_i=ax_i+b\), nowa średnia to:

\(\overline{y}=a\overline{x}+b\).

Przykład: średnia cen wynosi 50 zł, a mediana 40 zł. Każdą cenę zwiększamy o 10%, a potem dodajemy 2 zł. Nowa średnia to \(1{,}1\cdot50+2=57\) zł, a mediana \(1{,}1\cdot40+2=46\) zł.

Dla \(a>0\) kolejność danych pozostaje taka sama i \(M_y=aM_x+b\). Przy ujemnym mnożniku kolejność się odwraca. Na przykład \(2,5,8\) po zamianie \(x\) na \(10-x\) daje \(8,5,2\); przed szukaniem mediany uporządkuj wyniki ponownie.

Uważaj na jednostki: dodanie każdemu 30 minut oznacza dodanie \(0{,}5\) godziny. Jeśli każdy wynik zapiszesz drugi raz, suma i liczebność podwoją się, więc średnia pozostanie taka sama. Mediana również się nie zmieni.

10 · Uzasadnij odpowiedź

Co naprawdę mówi wynik?

Średnia, mediana i dominanta odpowiadają na różne pytania. Średnia uwzględnia sumę wszystkich wartości, mediana wskazuje środek uporządkowanego zestawu, a dominanta — najczęstszy wynik. Nie muszą być sobie równe.

Ta sama średnia nie oznacza takich samych danych. Zestawy \(1,5,9\) i \(4,5,6\) mają średnią 5, ale w pierwszym wartości są bardziej zróżnicowane. To także kontrprzykład obalający stwierdzenie, że równe średnie oznaczają identyczne zestawy.

Duża zmiana skrajnego wyniku może mocno zmienić średnią i pozostawić medianę bez zmian. W danych \(1,2,3,4,10\) średnia wynosi 4, a mediana 3. Po zastąpieniu 10 przez 100 średnia wynosi 22, a mediana nadal 3.

Dane w przedziałach: informacja, że ktoś czekał od 10 do 20 minut, nie podaje dokładnego czasu. Czasem można ustalić jedynie przedział zawierający medianę. Nie przyjmuj środka przedziału jako dokładnej wartości, jeśli treść tego nie uzasadnia.

Przed oddaniem odpowiedzi sprawdź kolejność liczb, sumę liczebności i dopuszczalne wartości niewiadomych. Liczba osób musi być całkowita i nieujemna. Przy pytaniu „ile co najmniej?” sprawdź, czy mniejsza liczba jeszcze nie spełnia warunku. Przybliżaj dopiero wynik końcowy, zgodnie z poleceniem.

Teraz Twoja kolej

Trening maturalny

Pracuj po kolei lub wybierz temat. Każde zadanie ma odpowiedź i pełne rozwiązanie.

Zadania zamknięte

01–30

W każdym zadaniu wybierz jedną poprawną odpowiedź spośród A–D.

ZADANIE 01Średnia arytmetycznaI · podstawa

Przez sześć kolejnych poranków czujnik zapisał temperatury: \(-3\), \(1\), \(4\), \(-1\), \(4\), \(1\) (w °C). Średnia tych pomiarów wynosi

Odpowiedź do zadania 1
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: C. \(1\) °C
\(\displaystyle \overline{x}\)\(\displaystyle =\frac{-3+1+4-1+4+1}{6}\)\(\displaystyle =\frac{6}{6}\)\(\displaystyle =1.\)

Uwzględniamy znaki wszystkich pomiarów.

ZADANIE 02MedianaI · podstawa

Czasy przygotowania ośmiu krótkich nagrań wyniosły: \(18\), \(9\), \(14\), \(11\), \(20\), \(14\), \(8\), \(17\) minut. Mediana czasu przygotowania nagrania jest równa

Odpowiedź do zadania 2
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: A. \(14\) min

Po uporządkowaniu otrzymujemy: \(8,9,11,14,14,17,18,20\).

\(\displaystyle M\)\(\displaystyle =\frac{14+14}{2}\)\(\displaystyle =14\ \text{min}.\)
Zapamiętaj. Przy parzystej liczbie danych bierzemy dwie środkowe wartości, a nie środek zapisu przed uporządkowaniem.
ZADANIE 03DominantaI · podstawa

Diagram przedstawia liczbę dodatkowych prób potrzebnych uczestnikom do ukończenia łamigłówki. Dominanta liczby dodatkowych prób wynosi

Dodatkowe próby
Dodatkowe próbyDane: {"kategorie": [0, 1, 2, 3, 4, 5], "wartości": [3, 5, 8, 6, 4, 2], "serie": null}Liczba osób0123456789012345Liczba dodatkowych prób
Odpowiedź do zadania 3
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: D. \(2\)

Najwięcej osób, czyli \(8\), potrzebowało \(2\) dodatkowych prób. Dominanta jest wartością cechy, zatem wynosi \(2\), a nie \(8\).

Dalsza część dostępna jest dla Użytkowników PREMIUM  👉 Abonament PREMIUM

Wyczyścić odpowiedzi i postęp?
Rozpoczniesz pracę z dostępnymi zadaniami od początku.