Rozdział 17 · The Mathteacher
Planimetria
Figury, własności i pomysły na rozwiązanie. 70 autorskich zadań — od kątów i długości po podobieństwo, pola, okręgi i dowody geometryczne.
Minimum teorii.
Maksimum przydatności.
Najpierw rozpoznaj figurę i jej własności, potem wybierz wzór. Krótkie wyjaśnienia i przykłady pokażą Ci, jak przejść od rysunku do obliczeń.
Trójkąt: od czego zacząć?
Kąty wewnętrzne trójkąta mają razem \(180^\circ\). Jeśli znasz dwa, trzeci obliczysz przez odejmowanie. Na przykład dla \(45^\circ\) i \(65^\circ\) otrzymasz \(180^\circ-45^\circ-65^\circ=70^\circ\).
Kąt zewnętrzny, przyległy do jednego z kątów trójkąta, jest sumą dwóch pozostałych kątów wewnętrznych. Naprzeciw większego kąta leży dłuższy bok; naprzeciw równych kątów — równe boki.
Czy z danych odcinków da się zbudować trójkąt? Trzeci bok musi być dłuższy od różnicy dwóch pozostałych, ale krótszy od ich sumy: \(|a-b|<c<a+b\). Dla boków 4 i 9 mamy \(5<c<13\). Całkowite możliwości to 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12. Końców przedziału nie uwzględniamy.
Jaki to trójkąt? Oznacz najdłuższy bok przez \(c\). Porównaj \(c^2\) z \(a^2+b^2\): równość oznacza trójkąt prostokątny, większa wartość \(c^2\) — rozwartokątny, a mniejsza — ostrokątny. Najpierw sprawdź, czy boki w ogóle tworzą trójkąt.
Pole: podstawa i wysokość muszą do siebie pasować
Wysokość mierzymy prostopadle do prostej zawierającej podstawę. W trójkącie rozwartokątnym może wypadać poza figurą. Bok pochyły nie jest wysokością tylko dlatego, że na rysunku biegnie „do góry”.
| Figura | Pole |
|---|---|
| Trójkąt | \(P=\frac12ah\) |
| Prostokąt | \(P=ab\) |
| Równoległobok | \(P=ah\) |
| Trapez | \(P=\frac{a+b}{2}h\) |
| Romb | \(P=\frac12d_1d_2\) |
We wzorze na trapez \(a,b\) oznaczają równoległe podstawy, a \(h\) — odległość między nimi. W rombie \(d_1,d_2\) to przekątne; można też użyć wzoru \(P=ah\).
Przykład: trójkąt o podstawie 8 cm i wysokości 3 cm ma pole \(P=\frac12\cdot8\cdot3=12\) cm². Jeśli inny jego bok ma 6 cm, wysokość do tego boku spełnia \(12=\frac12\cdot6\cdot h\), więc \(h=4\) cm. Zmiana wybranej podstawy nie zmienia pola figury.
Trójkąty o tej samej wysokości mają pola w stosunku podstaw. Jeśli podstawy są w stosunku \(2:3\), pola też są w stosunku \(2:3\). Obwód to długość brzegu — nie dodawaj do niego przekątnych ani odcinków wewnętrznych.
Przekątne: sprawdź, jaką masz figurę
W równoległoboku przekątne dzielą się wzajemnie na połowy. Jeśli przecinają się w \(O\), to \(AO=OC\) i \(BO=OD\). Nie wynika z tego, że wszystkie cztery odcinki są równe.
W prostokącie przekątne są dodatkowo równe. W rombie są prostopadłe i dzielą kąty na połowy. Kwadrat ma wszystkie te własności. W trapezie równoramiennym przekątne są równe, ale nie muszą dzielić się na połowy.
Przykład: przekątne rombu mają długości 6 i 8. Ich połówki, czyli 3 i 4, tworzą przyprostokątne trójkąta. Bok rombu jest jego przeciwprostokątną, więc \(a=\sqrt{3^2+4^2}=5\). Używasz połówek przekątnych, a nie całych przekątnych.
Odcinek łączący środki dwóch boków trójkąta jest równoległy do trzeciego boku i ma połowę jego długości. Jeśli trzeci bok ma 14, odcinek środkowy ma 7.
Odcinek łączący środki ramion trapezu jest równoległy do podstaw i ma długość \(\dfrac{a+b}{2}\). Dla podstaw 6 i 10 otrzymasz 8. Korzystaj tylko z własności figury wskazanej w treści.
Okrąg: dorysuj promień i szukaj kąta prostego
Cięciwa łączy dwa punkty okręgu. Poprowadź ze środka okręgu odcinek prostopadły do cięciwy: podzieli ją na dwie równe części. Powstaje trójkąt prostokątny z przeciwprostokątną równą promieniowi.
Jeśli cięciwa ma długość \(c\), promień to \(R\), a odległość środka od prostej cięciwy to \(d\), wówczas \(d^2+\left(\dfrac{c}{2}\right)^2=R^2\). Na przykład dla \(R=10\) i \(c=16\): \(d^2+8^2=10^2\), więc \(d=6\).
Styczna ma z okręgiem dokładnie jeden punkt wspólny. Promień poprowadzony do punktu styczności jest do niej prostopadły. Jeśli \(PT\) jest styczną, a \(O\) środkiem, trójkąt \(OTP\) jest prostokątny w \(T\). Zatem \(PT^2=OP^2-OT^2\).
Dwa odcinki stycznych poprowadzonych z tego samego punktu zewnętrznego do punktów styczności mają równe długości. Dla okręgów stycznych zewnętrznie odległość środków to suma promieni: \(O_1O_2=R+r\).
Przy dwóch równoległych cięciwach sprawdź ich położenie: jeśli są po tej samej stronie środka, odejmujesz ich odległości od środka; jeśli po przeciwnych — dodajesz.
Kąt wpisany: najpierw wybierz właściwy łuk
Kąt środkowy ma wierzchołek w środku okręgu, a kąt wpisany — na okręgu. Jeżeli opierają się na tym samym łuku, kąt wpisany ma połowę miary środkowego.
Jak wybrać łuk? Zaznacz punkty, w których ramiona kąta wpisanego przecinają okrąg. Wybierz łuk między nimi, który nie zawiera wierzchołka tego kąta. Jego miarę podziel przez 2.
Jeśli właściwy łuk ma \(100^\circ\), kąt wpisany ma \(50^\circ\). Jeśli wierzchołek leży na mniejszym łuku o mierze \(100^\circ\), korzystasz z drugiego łuku: \(360^\circ-100^\circ=260^\circ\). Wtedy kąt wpisany wynosi \(130^\circ\).
Dwa przydatne wnioski: kąty wpisane oparte na tym samym łuku są równe. Kąt wpisany oparty na średnicy ma \(90^\circ\), bo odpowiada mu półokrąg o mierze \(180^\circ\).
Koło i jego części: jaka część całości?
Okrąg to brzeg, koło to obszar razem z brzegiem. Dla promienia \(r\) długość okręgu wynosi \(2\pi r\), a pole koła \(\pi r^2\). Jeśli znasz średnicę, najpierw podziel ją przez 2, aby otrzymać promień.
Wycinek o kącie środkowym \(\alpha\) stanowi \(\dfrac{\alpha}{360^\circ}\) całego koła. Tę samą część bierzemy przy obliczaniu pola wycinka i długości jego łuku:
\(P=\dfrac{\alpha}{360^\circ}\pi r^2\), \(l=\dfrac{\alpha}{360^\circ}2\pi r\).
Przykład: dla \(r=6\) i \(\alpha=60^\circ\) bierzemy jedną szóstą całości. Pole wycinka to \(6\pi\), a łuk ma długość \(2\pi\). Obwód tego wycinka wynosi \(2\pi+12\), bo oprócz łuku obejmuje dwa promienie.
Pole pierścienia to różnica pól kół: \(P=\pi(R^2-r^2)\), gdzie \(R>r\). Dla wycinka pierścienia pomnóż tę różnicę przez \(\dfrac{\alpha}{360^\circ}\).
Odcinek koła jest ograniczony cięciwą i łukiem. Dla mniejszego łuku o mierze poniżej \(180^\circ\) jego pole otrzymasz, odejmując od pola wycinka pole trójkąta utworzonego przez dwa promienie i cięciwę. Przy obwodzie figury złożonej prześledź cały jej brzeg.
Podobieństwo i Tales: pilnuj odpowiadających boków
Figury podobne mają ten sam kształt, ale mogą mieć różne rozmiary. Podobieństwo trójkątów wystarczy uzasadnić przez: dwa równe kąty, trzy pary proporcjonalnych boków albo dwie pary proporcjonalnych boków i równy kąt między nimi.
Ustal kierunek porównania, np. od mniejszej figury do większej. Jeśli skala długości wynosi \(k\), boki, wysokości i obwody mnożysz przez \(k\), a pola przez \(k^2\). Przy \(k=3\) obwód rośnie 3 razy, a pole 9 razy. Gdy pola są w stosunku \(4:9\), długości są w stosunku \(2:3\).
Typowy układ Talesa: punkty \(D,E\) leżą wewnątrz boków \(AB,AC\), a \(DE\parallel BC\). Mały trójkąt \(ADE\) jest podobny do dużego \(ABC\). Porównuj małe z dużym:
\(\dfrac{AD}{AB}=\dfrac{AE}{AC}=\dfrac{DE}{BC}\).
Możesz też porównać fragmenty boków: \(\dfrac{AD}{DB}=\dfrac{AE}{EC}\). Nie mieszaj tych dwóch zapisów.
Przykład: jeśli \(AD=3\), \(DB=2\), \(AE=6\), to \(AB=5\). Z \(\dfrac{3}{5}=\dfrac{6}{AC}\) otrzymasz \(AC=10\), a dopiero potem \(EC=10-6=4\). Najpierw ustal, czy szukasz całego boku, czy jego części.
Cztery ważne punkty — jak ich nie pomylić?
Środek ciężkości \(G\) to przecięcie środkowych. Środkowa łączy wierzchołek ze środkiem przeciwległego boku. Punkt \(G\) dzieli ją w stosunku \(2:1\), przy czym dłuższa część jest przy wierzchołku. Jeśli \(AM=12\), to \(AG=8\) i \(GM=4\).
Ortocentrum \(H\) to przecięcie prostych zawierających wysokości. W trójkącie ostrokątnym leży wewnątrz, w prostokątnym — w wierzchołku kąta prostego, a w rozwartokątnym — na zewnątrz. Wysokość jest prostopadła do przeciwległego boku lub jego przedłużenia.
Środek okręgu wpisanego \(I\) to przecięcie dwusiecznych, czyli półprostych dzielących kąty na połowy. Okrąg wpisany dotyka wszystkich boków trójkąta. Punkt \(I\) leży wewnątrz i ma tę samą prostopadłą odległość \(r\) od każdego boku.
Środek okręgu opisanego \(O\) to przecięcie symetralnych boków. Symetralna przechodzi przez środek boku i jest do niego prostopadła. Okrąg opisany przechodzi przez wszystkie wierzchołki, więc ich odległości od \(O\) są równe \(R\). W trójkącie prostokątnym \(O\) jest środkiem przeciwprostokątnej, a \(R\) połową jej długości.
Promień okręgu wpisanego z pola: \(P=rs\), gdzie \(s=\dfrac{a+b+c}{2}\) to połowa obwodu. Stąd \(r=\dfrac{P}{s}\). Jeśli pole wynosi 30, a obwód 30, to \(s=15\) i \(r=2\). Wzór powstaje przez podział trójkąta na trzy trójkąty o wspólnej wysokości \(r\).
Figury foremne: wykorzystaj powtarzalny układ
Wielokąt foremny ma wszystkie boki równe i wszystkie kąty wewnętrzne równe. Warto rozpoznać w nim znane trójkąty.
Trójkąt równoboczny: wysokość dzieli go na dwa trójkąty prostokątne. Dla boku \(a\) mamy \(h=\dfrac{a\sqrt3}{2}\) oraz \(P=\dfrac{a^2\sqrt3}{4}\). Środek okręgu wpisanego i opisanego jest tym samym punktem: \(r=\dfrac{h}{3}\), \(R=\dfrac{2h}{3}\). Przykład: jeśli \(h=6\), to \(r=2\), a \(R=4\).
Kwadrat: przekątna tworzy z dwoma bokami trójkąt prostokątny, dlatego \(d=a\sqrt2\). Promień okręgu opisanego wynosi \(R=\dfrac{d}{2}\), a wpisanego \(r=\dfrac{a}{2}\).
Sześciokąt foremny: połącz środek z wierzchołkami, aby otrzymać sześć trójkątów równobocznych. Stąd \(R=a\), krótsza przekątna ma długość \(a\sqrt3\), a najdłuższa \(2a\). Pole sześciokąta to sześć pól małego trójkąta.
Kąty foremnego \(n\)-kąta wypukłego: kąt zewnętrzny ma \(\dfrac{360^\circ}{n}\), a wewnętrzny \(180^\circ-\dfrac{360^\circ}{n}\). Na przykład kąt zewnętrzny \(30^\circ\) oznacza \(n=\dfrac{360}{30}=12\) boków. Kąt wewnętrzny wynosi wtedy \(150^\circ\).
Od rysunku do rozwiązania — prosty plan
1. Zapisz dane i cel. Nazwij niewiadomą i zaznacz ją na rysunku. Dopisz równe odcinki, kąty proste i równoległość, jeśli wynikają z treści lub własności figury.
2. Dorysuj odcinek, który coś ułatwia. Przy stycznej zwykle pomaga promień, w trapezie — wysokość, a w czworokącie — przekątna. W trójkącie równoramiennym wysokość do podstawy dzieli ją na połowy. Przy obliczaniu pola czasem łatwiej odjąć od większej figury kilka mniejszych.
3. Wybierz zależność do danych. Trójkąt prostokątny podpowiada Pitagorasa lub sinus, cosinus i tangens. Równoległe odcinki podpowiadają podobieństwo. Dwa boki \(a,b\) i kąt \(\gamma\) między nimi pozwalają użyć \(P=\frac12ab\sin\gamma\) albo \(c^2=a^2+b^2-2ab\cos\gamma\), gdzie \(c\) leży naprzeciw \(\gamma\).
Przydatna zależność z podobieństwa: wysokość \(h\) na przeciwprostokątną dzieli ją na odcinki \(p,q\) i spełnia \(h^2=pq\). Na przykład dla \(p=4\) i \(q=9\) mamy \(h=6\). Dotyczy to wysokości na przeciwprostokątną trójkąta prostokątnego.
4. Uzasadnij i sprawdź. W dowodzie wskaż konkretne równe kąty lub boki oraz cechę podobieństwa bądź przystawania. Sam wygląd rysunku nie wystarcza. Jeśli dane dopuszczają dwa położenia, rozważ oba. Długości i pola muszą być dodatnie, jednostki zgodne, a wynik dokładny zostaw z pierwiastkiem lub \(\pi\), o ile nie polecono przybliżenia.
Trening maturalny
Pracuj po kolei lub wybierz temat. Każde zadanie ma odpowiedź i pełne rozwiązanie.
Zadania zamknięte
01–30W każdym zadaniu wybierz jedną poprawną odpowiedź spośród A–D.
Dwa boki trójkąta mają długości 7 i 11. Długość trzeciego boku jest liczbą całkowitą. Ile różnych wartości może przyjmować?
Odpowiedź i rozwiązanie
Dla trzeciego boku \(c\) nierówność trójkąta daje \(11-7<c<11+7\), czyli \(4<c<18\).
Dopuszczalne liczby to \(5,6,\ldots,17\). Jest ich \(17-5+1\) \(=13\). Wartości graniczne nie tworzą trójkąta.
Kąt zewnętrzny przy jednym wierzchołku trójkąta ma miarę \(136^\circ\). Dwa kąty wewnętrzne nieprzyległe do niego są w stosunku \(3:5\). Mniejszy z tych dwóch kątów ma miarę:
Odpowiedź i rozwiązanie
Kąt zewnętrzny jest sumą dwóch nieprzyległych kątów wewnętrznych. Oznaczamy je \(3t\) i \(5t\).
Z równania \(8t\) \(=136^\circ\) otrzymujemy \(t\) \(=17^\circ\). Mniejszy kąt ma \(51^\circ\).
Trójkąt prostokątny ma obwód 40 cm i przeciwprostokątną 17 cm. Jego pole wynosi:
Odpowiedź i rozwiązanie
Dla przyprostokątnych \(a,b\) mamy \(a+b\) \(=23\) oraz \(a^2+b^2\) \(=289\).
Zatem \(2ab\) \(=(a+b)^2-(a^2+b^2)\) \(=529-289\) \(=240\). Pole wynosi \(\dfrac12ab\) \(=60\) cm².
Dalsza część dostępna jest dla Użytkowników PREMIUM 👉 Abonament PREMIUM