Rozdział 16 · The Mathteacher
Trygonometria
Kąty, proporcje i geometria. 70 autorskich zadań — od ilorazów boków i zależności między funkcjami po pola, pomiary i twierdzenie cosinusów.
Minimum teorii.
Maksimum przydatności.
Trygonometria pomaga łączyć kąty z długościami boków. Zaczniemy od prostego rysunku, a potem pokażemy, jak wybrać wzór i wykonać obliczenia krok po kroku.
Sinus, cosinus, tangens — które boki dzielić?
W trójkącie prostokątnym najpierw znajdź przeciwprostokątną: leży naprzeciw kąta prostego i jest najdłuższym bokiem. Pozostałe dwa boki to przyprostokątne. Teraz wybierz kąt ostry \(\alpha\).
Względem zaznaczonego kąta: \(a\) leży naprzeciw, \(b\) jest przyprostokątną przy kącie, a \(c\) jest przeciwprostokątną.
\(\sin\alpha=\dfrac ac\), \(\cos\alpha=\dfrac bc\), \(\operatorname{tg}\alpha=\dfrac ab\).
Przykład: jeśli \(a=6\), \(b=8\), \(c=10\), to \(\sin\alpha=\dfrac{6}{10}=\dfrac{3}{5}\), \(\cos\alpha=\dfrac{8}{10}=\dfrac{4}{5}\), a \(\operatorname{tg}\alpha=\dfrac{6}{8}=\dfrac{3}{4}\).
Brakujący bok możesz obliczyć z \(a^2+b^2=c^2\). Obrócenie rysunku nie zmienia zasad. Gdy wybierzesz drugi kąt ostry, przyprostokątne zamienią się rolami.
Dla kąta ostrego sinus i cosinus są większe od 0 i mniejsze od 1. Tangens jest dodatni, ale może być większy od 1. Powiększenie całego trójkąta nie zmienia tych ilorazów.
Kąt rozwarty: skąd bierze się minus?
Kąt rozwarty nie mieści się w trójkącie prostokątnym, więc korzystamy z układu współrzędnych. Ramię początkowe kąta biegnie w prawo wzdłuż osi \(Ox\). Obracamy je przeciwnie do ruchu wskazówek zegara i na ramieniu końcowym wybieramy punkt \(P=(x,y)\), różny od początku układu.
Odległość tego punktu od początku układu to \(\rho=\sqrt{x^2+y^2}\). Wtedy:
\(\sin\alpha=\dfrac y\rho\), \(\cos\alpha=\dfrac x\rho\), \(\operatorname{tg}\alpha=\dfrac yx\) dla \(x\ne0\).
Dla kąta ostrego \(x>0\) i \(y>0\), więc wszystkie trzy wartości są dodatnie. Dla kąta rozwartego punkt leży w II ćwiartce: \(x<0\), \(y>0\). Dlatego sinus jest dodatni, a cosinus i tangens ujemne.
Przykład: dla \(P=(-3,4)\) mamy \(\rho=5\), więc \(\sin\alpha=\dfrac{4}{5}\), \(\cos\alpha=-\dfrac{3}{5}\) i \(\operatorname{tg}\alpha=-\dfrac{4}{3}\).
Na okręgu o promieniu 1 punkt ma współrzędne \((\cos\alpha,\sin\alpha)\). Dla \(0^\circ\), \(90^\circ\), \(180^\circ\) są to kolejno \((1,0)\), \((0,1)\), \((-1,0)\). Tangens \(90^\circ\) nie istnieje, bo wymagałby dzielenia przez 0.
Znasz jedną funkcję — jak obliczyć pozostałe?
Najważniejsza zależność to jedynka trygonometryczna:
\(\sin^2\alpha+\cos^2\alpha=1\).
Zapis \(\sin^2\alpha\) oznacza \((\sin\alpha)^2\). We wzorze dodajemy kwadraty wartości, a nie same wartości sinusa i cosinusa.
Przykład: jeśli \(\sin\alpha=\dfrac{5}{13}\), to \(\cos^2\alpha=1-\dfrac{25}{169}=\dfrac{144}{169}\). Teraz sprawdź rodzaj kąta: dla ostrego \(\cos\alpha=\dfrac{12}{13}\), a dla rozwartego \(\cos\alpha=-\dfrac{12}{13}\). Znaku nie wybieramy dowolnie.
Gdy znasz sinus i cosinus, oblicz \(\operatorname{tg}\alpha=\dfrac{\sin\alpha}{\cos\alpha}\), o ile \(\cos\alpha\ne0\). W powyższym przykładzie tangens wynosi odpowiednio \(\dfrac{5}{12}\) lub \(-\dfrac{5}{12}\).
Znasz tylko tangens kąta ostrego? Jeśli \(\operatorname{tg}\alpha=\dfrac{2}{3}\), możesz przyjąć przyprostokątne \(2k\) i \(3k\), gdzie \(k>0\). Przeciwprostokątna ma wtedy długość \(k\sqrt{13}\). Stąd \(\sin\alpha=\dfrac{2}{\sqrt{13}}\) i \(\cos\alpha=\dfrac{3}{\sqrt{13}}\).
Przy upraszczaniu wyrażeń szukaj sumy \(\sin^2\alpha+\cos^2\alpha\) i zastępuj ją przez 1. Na przykład \(1-\sin^2\alpha=\cos^2\alpha\). Przed dzieleniem sprawdź, czy dzielnik jest niezerowy.
Wartości, które warto mieć pod ręką
Dla kątów \(30^\circ\), \(45^\circ\) i \(60^\circ\) korzystaj z wartości dokładnych. Wybierz kolumnę z kątem i wiersz z potrzebną funkcją.
| Kąt | \(30^\circ\) | \(45^\circ\) | \(60^\circ\) |
|---|---|---|---|
| \(\sin\) | \(\dfrac12\) | \(\dfrac{\sqrt2}{2}\) | \(\dfrac{\sqrt3}{2}\) |
| \(\cos\) | \(\dfrac{\sqrt3}{2}\) | \(\dfrac{\sqrt2}{2}\) | \(\dfrac12\) |
| \(\operatorname{tg}\) | \(\dfrac{\sqrt3}{3}\) | \(1\) | \(\sqrt3\) |
Jak zapamiętać? Wiersz sinusa to kolejno \(\dfrac{\sqrt1}{2}\), \(\dfrac{\sqrt2}{2}\), \(\dfrac{\sqrt3}{2}\). W wierszu cosinusa kolejność jest odwrotna. Tangens otrzymasz, dzieląc sinus przez cosinus.
Dla kąta rozwartego przydaje się kąt ostry, który dopełnia go do \(180^\circ\). Punkt na okręgu jednostkowym ma wtedy tę samą wysokość, ale przeciwną współrzędną poziomą. Dlatego sinus pozostaje taki sam, a cosinus zmienia znak.
Na przykład \(120^\circ=180^\circ-60^\circ\), więc \(\sin120^\circ=\dfrac{\sqrt3}{2}\), a \(\cos120^\circ=-\dfrac{1}{2}\). Podobnie \(\sin150^\circ=\dfrac{1}{2}\) i \(\cos150^\circ=-\dfrac{\sqrt3}{2}\). Tangens wyznacz z ilorazu sinusa i cosinusa.
Jeśli nie polecono przybliżać wyniku, zostaw np. \(3\sqrt3\). Zaokrąglenie na początku obliczeń może zmniejszyć dokładność odpowiedzi.
Dwa kąty ostre — te same boki, inne role
W trójkącie prostokątnym suma kątów ostrych wynosi \(90^\circ\). Jeśli jeden ma miarę \(\alpha\), drugi ma miarę \(\beta=90^\circ-\alpha\).
Bok leżący naprzeciw \(\alpha\) jest przyprostokątną przy \(\beta\). Przeciwprostokątna się nie zmienia. Stąd:
\(\sin\alpha=\cos\beta\), \(\cos\alpha=\sin\beta\).
Przykład: jeśli \(\sin\alpha=\dfrac{7}{25}\), to od razu \(\cos\beta=\dfrac{7}{25}\). Nie trzeba obliczać miar tych kątów.
W tangensie zamieniają się miejscami licznik i mianownik, więc \(\operatorname{tg}\beta=\dfrac{1}{\operatorname{tg}\alpha}\). Na przykład dla \(\operatorname{tg}\alpha=\dfrac{2}{5}\) otrzymasz \(\operatorname{tg}\beta=\dfrac{5}{2}\). Iloczyn obu tangensów jest równy 1.
Sprawdź warunek: te zależności dotyczą kątów ostrych o sumie \(90^\circ\). Nie muszą one być równe. Oba mają po \(45^\circ\) tylko w trójkącie prostokątnym równoramiennym.
Długości i pomiary: wybierz wzór do danych
Zacznij od szkicu trójkąta prostokątnego. Zaznacz kąt, znaną długość i szukaną długość. Wybierz funkcję, w której występują właśnie te dwa boki.
Przy oznaczeniach z pierwszego rysunku: \(a=c\sin\alpha\) oraz \(b=c\cos\alpha\). Jeśli szukasz przeciwprostokątnej, przekształć definicję, np. z \(\sin\alpha=\dfrac{a}{c}\) otrzymasz \(c=\dfrac{a}{\sin\alpha}\).
Przykład: drabina długości 4 m tworzy z poziomym podłożem kąt \(60^\circ\). Wysokość \(h\) leży naprzeciw kąta, zatem \(\sin60^\circ=\dfrac{h}{4}\), czyli \(h=4\cdot\dfrac{\sqrt3}{2}=2\sqrt3\) m.
Gdy znasz poziomą odległość \(d\), użyj \(\operatorname{tg}\alpha=\dfrac{h}{d}\), więc \(h=d\operatorname{tg}\alpha\). Przy obserwacji z poziomu oczu \(h\) jest wysokością ponad poziomem oczu; do wysokości całego obiektu trzeba doliczyć ich wysokość nad ziemią.
Odróżniaj odległość poziomą od długości pochyłej oraz kąt z poziomem od kąta z pionem. Nachylenie w procentach to \(100\%\cdot \dfrac{h}{d}\), więc np. 10% oznacza \(\operatorname{tg}\alpha=0{,}1\), a nie kąt \(10^\circ\).
Dla prostej \(y=mx+b\) współczynnik \(m\) jest tangensem kąta nachylenia do dodatniego kierunku osi \(Ox\): \(m=\dfrac{y_2-y_1}{x_2-x_1}\). Malejąca prosta daje ujemny tangens i kąt rozwarty. Gdy szukasz kąta w tablicach, najpierw oblicz odpowiedni iloraz boków.
Pole z dwóch boków i kąta między nimi
Gdy znasz dwa boki trójkąta i kąt między nimi, możesz obliczyć pole bez wyznaczania wysokości:
\(P=\dfrac12ab\sin\gamma\).
Najważniejsze: kąt \(\gamma\) musi leżeć między bokami \(a\) i \(b\), które podstawiasz do wzoru. Wzór działa zarówno dla kąta ostrego, jak i rozwartego.
Przykład: boki 4 cm i 9 cm tworzą kąt \(30^\circ\). Pole wynosi \(P=\frac12\cdot4\cdot9\cdot\frac12=9\) cm². Dla kąta \(150^\circ\) i tych samych boków pole byłoby takie samo, bo \(\sin150^\circ=\sin30^\circ\).
Równoległobok składa się z dwóch takich trójkątów, więc \(P=ab\sin\gamma\). W rombie oba boki są równe: \(P=a^2\sin\gamma\). Wysokość rombu możesz potem obliczyć z \(h=\dfrac{P}{a}\).
Jeśli znasz pole trójkąta i dwa boki, przekształć wzór: \(\sin\gamma=\dfrac{2P}{ab}\). Sam sinus może nie wyznaczać kąta jednoznacznie, np. wartości \(\dfrac{1}{2}\) odpowiadają kąty \(30^\circ\) i \(150^\circ\). Sprawdź, czy treść rozstrzyga, który wybrać.
Twierdzenie cosinusów: także bez kąta prostego
Ten wzór przydaje się w dowolnym trójkącie, gdy znasz dwa boki i kąt między nimi albo wszystkie trzy boki. Jeśli \(\gamma\) leży między bokami \(a\) i \(b\), to bok \(c\) musi leżeć naprzeciw \(\gamma\).
\(c^2=a^2+b^2-2ab\cos\gamma\).
Szukasz boku? Dla \(a=3\), \(b=5\) i \(\gamma=60^\circ\) otrzymasz \(c^2=9+25-2\cdot3\cdot5\cdot\frac12=19\). Zatem \(c=\sqrt{19}\). Długość jest dodatnia — nie zapisujemy tu dwóch wyników ze znakiem „plus–minus”.
Znasz trzy boki? Oblicz \(\cos\gamma=\dfrac{a^2+b^2-c^2}{2ab}\). Na przykład dla boków 3, 5 i 7 cosinus kąta naprzeciw boku 7 wynosi \(\dfrac{9+25-49}{30}=-\dfrac{1}{2}\). Jest to kąt \(120^\circ\).
Znak cosinusa pozwala rozpoznać kąt: dodatni — ostry, równy 0 — prosty, ujemny — rozwarty. Aby rozpoznać rodzaj całego trójkąta, zbadaj największy kąt, czyli ten naprzeciw najdłuższego boku.
Dla \(\gamma=90^\circ\) cosinus wynosi 0 i otrzymujesz twierdzenie Pitagorasa. Przy kącie rozwartym cosinus jest ujemny: w wyrażeniu \(-2ab\cos\gamma\) minus przed iloczynem i minus cosinusa dają plus.
Trening maturalny
Pracuj po kolei lub wybierz temat. Każde zadanie ma odpowiedź i pełne rozwiązanie.
Zadania zamknięte
01–30W każdym zadaniu wybierz jedną poprawną odpowiedź spośród A–D.
Trójkąt \(ABC\) jest prostokątny w \(C\). Korzystając z długości zaznaczonych na rysunku, podaj \(\sin\alpha\), gdzie \(\alpha\) \(=\angle CAB\).
Odpowiedź i rozwiązanie
Naprzeciw kąta \(\alpha\) leży bok \(BC\) \(=9\), a przeciwprostokątna to \(AB\) \(=15\).
Z definicji \(\sin\alpha\) \(=\dfrac{BC}{AB}\) \(=\dfrac9{15}\) \(=\dfrac35\).
Kąt \(\alpha\) jest ostry i \(\cos\alpha\) \(=\dfrac8{17}\). Sinus tego kąta wynosi:
Odpowiedź i rozwiązanie
\(\sin^2\alpha\) \(=1-\dfrac{64}{289}\) \(=\dfrac{225}{289}\).
Sinus kąta ostrego jest dodatni, więc \(\sin\alpha\) \(=\dfrac{15}{17}\).
Dla kąta ostrego \(\alpha\) zachodzi \(\operatorname{tg}\alpha\) \(=\dfrac34\). Wartość \(\cos\alpha\) jest równa:
Odpowiedź i rozwiązanie
Przyprostokątne możemy przyjąć równe \(3k\) i \(4k\), przy czym \(4k\) leży przy kącie \(\alpha\).
Z twierdzenia Pitagorasa przeciwprostokątna ma długość \(5k\). Zatem \(\cos\alpha\) \(=\dfrac{4k}{5k}\) \(=\dfrac45\).
Dalsza część dostępna jest dla Użytkowników PREMIUM 👉 Abonament PREMIUM