PŁATKI ŚNIEGU JAKO FRAKTALE Matematyczne piękno zimy
Czy w jednym, ulotnym płatku śniegu można zobaczyć współdziałanie fizyki, geometrii, fraktali i odrobiny chaosu? Tak — śnieżynka jest niezwykłym zapisem procesu zachodzącego w naturze.
Każda śnieżynka jest miniaturowym dziełem natury, w którym regularna sześciokrotna symetria spotyka się z niezwykle bogatym systemem rozgałęzień.
Właśnie dlatego płatki śniegu są wdzięcznym punktem wyjścia do rozmowy o geometrii, iteracji, samopodobieństwie i procesach fizycznych, które potrafią tworzyć bardzo złożone formy na podstawie prostych reguł.
Sześć ramion – skąd ta symetria?
Matematyczny porządek zaczyna się już w strukturze kryształu lodu.
Płatek śniegu zaczyna swoją historię w chmurze, gdy para wodna krystalizuje.
W typowych warunkach atmosferycznych powstaje heksagonalna struktura lodu, dlatego charakterystycznym elementem śnieżynek jest właśnie symetria sześciokrotna.
Możemy ją geometrycznie zobaczyć jako sześć kierunków oddalonych od siebie o \(60^\circ\).
Co mają wspólnego śnieżynki i fraktale?
Złożoność może powstawać dzięki wielokrotnemu powtarzaniu prostej zasady.
Fraktalami nazywamy szczególne obiekty geometryczne, w których często pojawia się samopodobieństwo i iteracyjna budowa.
Fraktal może posiadać niezwykle skomplikowaną i „poszarpaną” strukturę.
Mniejsze fragmenty przypominają strukturę widoczną w większej skali.
Prosta reguła jest wykonywana wielokrotnie.
Dla niektórych fraktali wymiar nie jest liczbą całkowitą.
Jak rośnie płatek śniegu?
Iteracja w naturze.
Płatek podczas wzrostu przechodzi przez obszary o różnych warunkach temperatury i wilgotności. Kolejne cząsteczki wody dołączają do kryształu, a struktura zaczyna się rozgałęziać.
Proces zaczyna się od niewielkiego zarodka lodu.
Najbardziej wysunięte miejsca mogą rozwijać się szybciej.
Na wcześniejszych rozgałęzieniach mogą powstawać kolejne struktury.
Śnieżynka Kocha
Matematyczny kuzyn prawdziwego płatka śniegu.
Jedna zasada powtarzana w nieskończoność
Konstrukcję zaczynamy od trójkąta równobocznego. Każdy jego bok dzielimy na trzy części, środkową zastępujemy dwoma bokami małego trójkąta, a następnie tę samą operację wykonujemy na każdej nowej krawędzi.
Co na to fizyka?
Matematyczny obraz to tylko część historii śnieżynki.
Wzrost kryształów śniegu bada się za pomocą modeli matematycznych i numerycznych, które opisują transport masy, temperaturę, krystalizację oraz proces tworzenia rozgałęzień.
DLA – Diffusion-Limited Aggregation
W modelu DLA cząstki poruszają się losowo, a po dotknięciu rosnącej struktury mogą się do niej przyłączyć. W rezultacie powstają charakterystyczne rozgałęzione formy.
Modele pola fazowego
Bardziej zaawansowane modele pozwalają uwzględniać procesy fizyczne związane z transportem ciepła, masy i zmianą fazy.
Dlaczego śnieżynki są tak różne?
Niewielkie zmiany warunków mogą prowadzić do zupełnie innych kształtów.
Każdy rosnący płatek przechodzi przez nieco inną historię temperatury, wilgotności i ruchu powietrza.
Warunki mogą zmieniać się podczas całej drogi płatka.
Ilość dostępnej pary wodnej wpływa na sposób wzrostu.
Małe różnice mogą być wzmacniane podczas kolejnych rozgałęzień.
Płatki śniegu na lekcji matematyki
Jeden temat, wiele matematycznych pomysłów.
Pomysły na aktywność
Uczniowie mogą:
- skonstruować śnieżynkę Kocha na kartce albo w GeoGebrze,
- narysować własny płatek z zachowaniem symetrii sześciokrotnej,
- porównać konstrukcje matematyczne z fotografiami rzeczywistych śnieżynek,
- obserwować, jak rośnie liczba odcinków w kolejnych iteracjach,
- przeanalizować zmianę obwodu śnieżynki Kocha,
- spróbować oszacować wymiar fraktalny prostych rysunków metodą box-counting.
Matematyczne dzieło natury
Porządek spotyka się z ogromną różnorodnością.
W płatku śniegu spotykają się geometria, fizyka, procesy iteracyjne i złożone mechanizmy wzrostu.
Geometria
Fraktale
Fizyka
Złożoność
Bibliografia ↓
- Libbrecht, K. G., The Snowflake: Winter’s Secret Beauty, Voyageur Press, 2005.
- Libbrecht, K. G., Ken Libbrecht’s Field Guide to Snowflakes, Voyageur Press, 2016.
- Libbrecht, K. G., „The physics of snow crystals”, Reports on Progress in Physics, 68(4), 2005.
- Gravner, J., Griffeath, D., „Modeling snow crystal growth: A three-dimensional model with branching”, Physical Review E, 79, 2009.
- Mandelbrot, B. B., The Fractal Geometry of Nature, W. H. Freeman, 1982.
- Ball, P., The Self-Made Tapestry: Pattern Formation in Nature, Oxford University Press, 1998.
- Nakaya, U., Snow Crystals: Natural and Artificial, Harvard University Press, 1954.
Płatek śniegu – mały algorytm natury
Śnieżynka pokazuje, że niezwykle bogaty kształt nie musi wynikać z równie skomplikowanej reguły.
Symetria nadaje jej porządek, warunki atmosferyczne tworzą różnorodność, a proces wzrostu prowadzi do coraz subtelniejszych rozgałęzień.